कारण आम्ही अस्वस्थ झालो – जीवित नदी भाग ३

नदीकाठच्या गोष्टी, जागरूकता, ओलिताचा प्रदेश . 

फोटो सौजन्य -जीवित नदी

आज काल कुणाला फारसा वेळ नसतो. कधी कधी निवांतपणे बसावं कुठेतरी … शांतपणे ..निसर्गाच्या सानिध्यात असं वाटलं तर नक्की कुठे जावं? असा प्रश्न पडतो खर आहे ना ? जर तुम्हाला असं कळलं की आता तुमच्या जवळची नदी ही इतकी सुंदर, स्वच्छ झाली आहे की तिथे तुम्ही अगदी मनसोक्त तुम्हाला पाहिजे तेवढा वेळ निवांतपणे बसू शकता. त्याचं रमणीय वातावरणामध्ये बसून तुम्ही नदीकाठच्या गोष्टी ऐकू शकता तर .. कसं वाटेल? एकदम भारी वाटेल ना? हो, आता हे पुण्याच्या मुळा मुठा नदीकिनारी अगदी सहज शक्य केलं आहे ते जीवित नदी या संस्थेच्या मुठाई रिव्हर वॉल्क आणि नदीकाठच्या गोष्टी  या उपक्रमामुळे. हा उपक्रम सुरू करण्यामागे एकच उद्देश होता तो म्हणजे …लोकांना नदीबद्दल माहिती करून देणे, तिचा इतिहास, तिचा उगम पर्यायानं लहान मुलांमध्ये निर्माण होणारी उत्सुकता. नदीकिनारी चालत चालत त्या नदीची माहिती घेणं, त्यावर अवलंबून असलेले प्राणी ,पक्षी.. याची माहिती शिवाय नदी किनारी उगवलेली वेगवेगळ्या प्रकारची झाडं, औषधी वनस्पती याची माहिती देखील यामध्ये मिळते. मुलांनाही या गोष्टी खूप आवडतात. त्यातच अजून एक छान गोष्ट म्हणजे या संस्थेकडून घेतली जाणारी  चित्रकला स्पर्धा.  या सगळ्याची कळत नकळत मदत देखील होते ती म्हणजे लोकांच्या मनामध्ये एक जागरूकता निर्माण होते. जो पर्यंत आपण एखाद्या गोष्टीच्या खोलात शिरत नाही तोपर्यंत आपल्याला त्या गोष्टीचा तळ किती खोल आहे हे माहीत होत नाही म्हणूनच हे काही उपक्रम जीवित नदी या संस्थेद्वारे राबवले जातात. याशिवाय पुण्याच्या काही शाळांमध्ये देखील जीवित नदी या संस्थेमार्फत काही व्याख्याने देखील आयोजित केले जातात. नदीचे पाणी दूषित होण्यासाठी कारणीभूत अशी घटक रसायनं ही मुख्यतः घराघरामध्ये वापरली जातात हेच पाणी पुढे नदीला येऊन मिळते. यासाठीच घरामध्ये वापरले जाणारे वेग वेगळ्या प्रकारचे लिक्विड्स, तसेच अंघोळीसाठी वापरला जाणारा साबण शिवाय शॅम्पू, सौन्दर्य प्रसाधने यातील रसायने किती घातक  असतात याचा विचार करणे हे देखील गरजेचे ठरते. या सगळ्याला काही पर्याय आहे का? असेल तर तो पर्याय कोणता? याची माहिती देखील टॉक्सिन फ्री लाईफ या उपक्रमातून या संस्थेद्वारे दिली गेली.  

कीर्तन हा देखील जागरूकता निर्माण करण्यासाठी सुयोग्य पर्याय आहे याचा विचार करून कीर्तनातून जन जागरूकता निर्माण करणे हा स्तुत्य उपक्रम देखील जीवित नदी ही संस्था पार पाडत आहे. 

फोटो सौजन्य -जीवित नदी

हे सगळे कार्य करत असताना लोकांच्या सहभागाची देखील तेवढीच गरज असते हे देखील खरे आहे. सगळ्यात अवघड काम असते ते म्हणजे ओलीताचा प्रदेश संवर्धन करणे म्हणजे wet land development यामध्ये खरतर खूप जास्त काम करावे लागते.. म्हणजे नदीच्या पाण्यामध्ये जर सांडपाणी मिसळत असेल तर त्याचा स्त्रोत आधी शोधून काढणे..मग त्याची योग्य ती सोय करून .. नदी जवळचा जो भाग आहे त्याची देखभाल करणे. सांडपाण्यामुळे तेथे आधीच अस्वच्छता आणि रोगराई पसरलेली असते. सांडपाण्यामुळे नदीचे पाणी आधीच दूषित झाले असते. त्यासाठी त्या पाण्याची T.D.S level तपासणे. त्या पाण्यामध्ये dissolve oxygen किती आहे त्याचे प्रमाण तपासणे. 

आता मुठा  नदीचीच माहिती घेऊया. मुठा  नदीला मिळणारे आंबील आणि नागझरी हे दोन  पाण्याचे मुख्य प्रवाह याशिवाय अनेक छोटे छोटे स्रोत मुठा नदीला येऊन  मिळतात. १९६० पासून मुठा नदीच्या पात्रामध्ये जलवाहिनीकरणाचे काम टप्प्या टप्प्याने सुरु केले गेले. नदीला समांतर अशी पाईप लाईन नदीच्या पात्रामध्येच टाकली गेली या कारणामुळे  नदीच्या पात्रात टोपोलॉजिकल बदल झाला, नदीला येऊन मिळणारे अनेक पाण्याचे प्रवाह नदीपर्यंत आता पोहचत नाहीत आणि याचाच परिणाम म्हणून नदीकाठी अनेक छोट्या छोट्या स्थिर पाण्याची तळी किंवा तलावांची निर्मिती होते जे पाणी कुठेच वाहून जात नाही…त्याच पाण्यामध्ये मग डासांची पैदास होते, दुर्गंधी पसरते … आपल्यातीलच काही लोक तिथे कचरा टाकतात .. मग नदीकाठ म्हणजे निव्वळ घाणीचे साम्राज्य,अनारोग्य अशीच काहीशी समजूत लोकांची झाल्याने लोकही नदीकडे पाठ फिरवतात. 

पर्यावरणीय सेवांसाठी Oikos या संस्थेच्या  प्रमाणीकरणासह आणि Lemnion Green Solutions Ltd च्या मार्गदर्शनाखाली विठ्ठलवाडी येथे या संस्थेने लहान परंतु बारमाही प्रवाहासाठी एक मोठा प्रकल्प राबविला. या मागे अशी कल्पना होती कि, स्थिर तलावांमध्ये साचलेले पाणी हे कालवा करून ते पाणी किंवा तलाव एकमेकांना जोडून शेवटी त्यातले साठलेले पाणी  नदीत सोडले जावे. नदीला मिळणारे पाणी हे स्वच्छ करता येईल यासाठी आळू, कर्दळ अशी काही झाडे लावणे. कीटक , फुलपाखरे यासाठी काही सुवासिक फुलझाडांचे रोपण करणे अश्या रीतीने काम केले जाते. दर तीन महिन्यांनी नदीच्या पाण्याची तपासणी केली जाते. विशेषत: तरुण पिढीला ही कृती आवडली. या प्रकल्पामुळे जीवितनदी या संस्थेला बरेच स्वयंसेवक लाभले. या प्रकल्पामुळे विठ्ठलवाडीच्या या नदी किनाऱ्याचा पूर्णतः कायापालट झाला. प्रवाही पाणी हे स्वच्छ तसेच दुर्गंधी विरहित असे होते आणि तसेच  Dissolved Oxygen -DO  5.5 पीपीएम झाले. (नदीचे DO  पावसाळ्यातील काही महिन्यांकरिता 0 ते 2 पीपीएमच्या श्रेणीमध्ये आहेत). हा प्रकल्प यशस्वी झाल्याने संस्थेच्या कार्यकर्तांना नवीन अनुभव मिळाला. या प्रकल्पाच्या यशाने त्यांच्या आत्मविश्वासातही भर पडली. आता संस्थेचा यासारख्या प्रकल्पांसाठी “वेटलँड टास्क फोर्स” देखील तयार आहे. मुठा नदीकाठच्या, मुळा आणि राम नदी या ठिकाणी अशी नवीन आव्हानं सहजपणे पेलण्यासाठी! 

नदीच्या प्रवाहाचा कर्णमधुर आवाज, समोर दिसणारा सुंदर ,स्वच्छ नदी किनारा या गोष्टींमुळे लोक पुन्हा नदीकडे एका वेगळ्या, चांगल्या दृष्टिकोनातून आणि मानसिकतेतून बघू लागले. हीच खूप मोठी कौतुकाची थाप आहे असे म्हणता येईल.

नदी किनारी जो प्रदेश दलदलीच्या स्वरूपात आहे त्यासाठी तिथे योग्य अशी स्वच्छता करून तिथे  मृतवत होत जाणाऱ्या या आपल्या नदीस, जिवंत करण्याचे कार्य ही संस्था अगदी उत्साहाने पार पाडत आहे. या कामाची अधिक माहिती मिळवण्यासाठी jeevitnadi.org या लिंक वर क्लिक करा. नदी ही आपली जबाबदारी आहे असे ज्यांना वाटते त्यांनी त्यांच्या महिन्यातला एखादा दिवस नक्की जीवितनदी या संस्थेबरोबर आणि त्यांच्या कार्यकर्त्यां समवेत  घालवावा ही विनंती.

या लेखाबद्दल अधिक माहिती तुम्ही वाचू शकता कारण आम्ही अस्वस्थ झालो- जीवित नदी भाग १आणि भाग २ मध्ये .

अमृता गाडगीळ-गोखले

नमस्कार, मी अमृता गाडगीळ-गोखले. मी पत्रकारितेचा डिप्लोमा केला आहे. मी ब्लॉग्सही लिहिते. मला लिखाणाची आवड आहे. मी कोणत्याही गोष्टीचा दोन्ही बाजूने विचार करते. निसर्गामध्ये रमणं मला आवडतं, लहान मुलांच्या मनातले भाव जाणून घ्यायला मला आवडतं.