तेथे कर माझे जुळती

राज्य –मध्य प्रदेश

 तालुका- दमोह 

पोस्ट – बकायन 

लोकसंख्या – २०००+

मराठी घरे – १   

ह्या माहिती वरुन  तुम्हाला वाटेल त्यात विशेष ते काय ? अशी लाख्खो गावं भारतात असतील. पण अश्या २००० लोकसंख्येच्या गावी १२५ वर्षा पासून सतत संगीत समारोह दर वर्षी साजरा केला जात आहे असे कळले तर आश्चर्य वाटेल  की नाहीं ? 

Music festival in a small village from the past 125 years

बकायन येथे मृदंगाचार्य नानासाहेब पानसे स्मृति गुरु पूर्णिमा संगीत समारोहाचे हे १२५ सावे  वर्ष आहे. जबलपुरला वृत्तपत्रात ही बातमी वाचून आम्ही दोघांनी बकायन ला जायचे ठरवले. जबलपुर पासून दमोह हे १२० की.मी व पुढे बकायन ८ की.मी. आहे. इथे आल्यावर सर्व कार्यक्रम समजला. सतत ४८ तासाच्या दोन  दिवसाच्या कार्यक्रमात दोन निशारागिनी असणार होत्या. 

   बकयानला पळणीतकरांचे एकच मराठी कुटुंब आहे. चौकशी करता कळले की बुंदेलखंड चे छत्रसाल राजांनी बाजीराव (प्रथम )पेशवें यांच्याकडे मोगलांच्या आक्रमणापासून सुरक्षितते साठी मदत मागितली. तेंव्हा छ्त्रसाल यांनी, त्यांच्या राज्यातील १/३ भाग पेशव्यांना दिला. त्यात दमोह, सागर बुन्देलखंडी भाग देण्यात आला. पेशव्यांनी प्रबंधानासाठी मराठी माणसं इथे वसवली. कोकणातली पळनीटकर कुटुंबाला बकायनची जागीर मिळाली. ह्याच कुटुंबातील एक बलवंतराव अत्यंत संगीत प्रेमी व सन्यस्त वृत्तीचे. इंग्रजांच्या राज्यात काही विशिष्ट परिस्थितीत त्यांना वेश व नाव बदलून (बलवंत राव टोपीवाले ) बकायन सोडावे लागले. त्यांना पखावज प्रसिद्ध नाना साहेब पानसे ऐकून माहित असल्याने ते इन्दुरला  आले व अनेक क्लुप्त्या करून ते नानासाहेबांच्या मर्जीस उतरले. त्यांच्या जवळ बलवंत रावांनी जवळजवळ १२ वर्ष शिक्षण घेतले व पुढे गावातील व कुटुंबाची व्यवस्था बघायला ते बकायनला परत आले. जहागीरीकड़े लक्ष्य देताना त्यांनी आपली संगीताची आवड जपली व ते आपल्या आजूबाजूच्या लोकांनाही संगीताचे शिक्षण देवू लागले. दर गुरुपुर्णिमेला त्यांचे शिष्य एकत्र येत व रात्र भर संगीत चाले. पुढे त्यांनी ह्याला एक व्यवस्थित रूप दिले व १८९४ मधे आपले गुरु नानासाहेब पानसे ह्यांच्या चित्रा समोर त्यांच्याच नावाचा हा उत्सव सुरु केला आणि हाच उत्सव आजतागायत चालू आहे.

इथे आल्यावर ‘सोहळा’ ह्या शब्दाचा  अर्थ मला समजला. मला हे वातावरण खूप भावले. इथे वावरायला खूपच  आवडत होते. दिवसाची वेळ बघून त्या प्रमाणे गायलेले शास्त्रीय गायन ऐकतानाची मजाच कांही और. शास्त्रीय वाद्य संगीतात वायलिन, सितार, बासरी, सरोद ऐकून कान  तृप्त झाले. शास्त्रीय न्रुत्यात कत्थक, ओडिसी, व मणिपुरी नृत्य पाहून डोळे तृप्त झाले व ताल संगीतात तबला व पखावज ऐकण्यात कान, मन व डोळे सर्व आनंदात न्हाऊन निघाले. 

कलाकारांना श्रोता नसला तर त्यांची कला पेश करण्यात सुध्दा मजा येत  नाहीं. इथे पहिल्या रात्री कमीतकमी ३ ते ४ हजार श्रोते होते . गावातील बायका ‘घूंघट’ काढून आल्या होत्या. साध्या, सरळ आरामात जमीनीवर बसून ऐकता ऐकता झोपी ही जात होत्या. लहान मुलं खेळत होती. बुधादित्य तर म्हणाले सुध्दा ‘यहाँ के श्रोता अलग ही हैं.’ (पुण्याच्या श्रोत्याच्या एकदम उलट ). पण तरीही तो फार रसिक आहे, अनोखा आहे आणि ह्याचा पुरावा म्हणजे सर्व  प्रकारच्या वाद्यात समेवर तो बरोब्बर मन डोलावतो, पखवाज मधे मात्रा मोजत असतो आणि गाण्यात बरोब्बर ‘वाह वाह’ करत असतो.

 ह्या २००० वस्तीच्या गावी ४००० पर्यंत प्रेक्षक कसे? ह्याचे उत्तर म्हणजे अरूण पळणीतकर, पूर्व निदेशक, उस्ताद अलाउद्दीन खां संगीत एवं कला अकादमी, भोपाळ. यांनी आसपासच्या जवळ जवळ ५० गावातून जाऊन स्वतः गाव आमंत्रण देवून आले होते. ते तीन वर्षा पूर्वी सेवानिवृत्त झाले असून स्वतः उत्तम सितार वादन करतात. ते व त्यांचे बंधू ह्यांचा, हा कार्यक्रम कसा जास्तीतजास्त आनंद लोकांना देईल ह्यावर जोर असतो व  म्हणूनच सर्व पळनीटकर कुटुंब सतत, सौहार्द्र तेने, सढळ हाताने हा उत्सव घडवून आणतात. गावकऱ्यांचा इतका सहयोग ह्या कुटुंबाच्या सज्जनतेचाच जणू पुरावा आहे. 

 आजच्या काळात ही पळनीटकर कुटुम्ब एक खेड्यात राहून ही शास्त्रीय गायन व त्याचा रसिक श्रोता जपून ठेवतात तेंव्हा फ़क्त म्हणावेसे वाटते ‘तेथे कर माझे जुळती’