Categories
प्रवास

पुण्यातील ७ ऐतिहासिक स्थळे

पुणे हे एक ऐतिहासिक शहर म्हणून ओळखले जाते. याची तुलना दिल्लीच्या ऐतिहासिक वास्तूंशी करता येत नसली तरी पुण्याला एक विशेष स्थान आहे.

चला पुण्यातील काही अतिशय महत्वाची ऐतिहासिक ठिकाणे आणि त्यामागील कथा जाणून घेऊया.

 पुण्यातील ७  ऐतिहासिक स्थळे - पुणे  lal mahal

लाल महाल

पुण्यातील हे पहिले ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान आहे. लाल महाल इथे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे बालपण गेले. जिजामाता (त्याची आई) आणि दादोजी कोंडदेव यांच्याबरोबर तारुण्यातील शिवाजी महाराज इथे राहत आणि प्रशिक्षण घेत असे. मूळ महाल शहाजी महाराज (शिवबांचे वडील) यांनी शिवाजी आणि जिजाबाईन साठी बांधला होता, पण तो राजवाडा काळाच्या ओघाने कोसळला. सध्याचा लाल महाल प्रतीकात्मक असून तो पीएमसीने बांधला आहे. शिवाजी महाराजांनी जिथे शाईस्ताखानाची बोटे कापली ती जागा म्हणजे लाल महाल. शिवाजी महाराजांच्या काळातील चित्रे आणि प्रतिकृती असलेल्या मिनी संग्रहालयात आज लाल महालचे रुपांतर झाले आहे.

शनिवारवाडा

पेशव्यांच्या काळात शनिवारवाडा बांधला गेला आणि त्याला महत्त्व प्राप्त झाले. लाल महालाच्या जवळच असलेले, शनिवारवाडा हे सत्तेचे स्थान होते आणि येथे बरेच महत्वाचे निर्णय घेण्यातआले होते. सत्तेच्या हव्यासासाठी काका व काकूंनी ठार मारलेल्या तरुण नारायणराव पेशवे ह्यांच्या भुताने पछाडल्याची ख्याती शनिवारवाड्याला आहे. आज जरी तो वाडा मोडलेल्या अवस्थेत असला तरी तिथे एक ‘साऊंड अँड लाईट शो’ असतो जो बघण्या सारखा आहे . 

 पुण्यातील ७  ऐतिहासिक स्थळे - पुणे shanivarwada

केसरीवाडा

केसरीवाडा हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातला महत्वाचा भाग आहे. लोकमान्य बालगंगाधर टिळक यांचे ते निवासस्थान होते. स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित महत्त्वाचे उपक्रम येथे घडले. टिळकांनी इथं मराठीत केसरी आणि इंग्रजीत मराठा ही वर्तमानपत्रं सुरू केली. वाड्यात वर्तमानपत्र कार्यालय ठेवले. स्वराज्य आणि भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याविषयी बरीच चर्चा येथे झाली. सार्वजनीक गणेश उत्सवाची कल्पना व अंमलबजावणीही केसरीवाड्याने पाहिली. केसरीवाड्यात आज वृत्तपत्र केसरी चे कार्यालय, लेखन डेस्क आणि टिळकांचे मूळ पत्रे याविषयी म्युरल्स आहेत. वाड्यात मॅडम कामाने फडकावलेला पहिला भारतीय राष्ट्रीय ध्वज देखील बघायला मिळतो. 

आगा खान पॅलेस

१८९२ मध्ये आगा खान पॅलेस सुलतान मोहम्मद शाह आगा खान तिसरा याने बांधला होता. आजूबाजूच्या गावांतील दुष्काळग्रस्त लोकांना मदत करण्यासाठी त्यांनी हा महाल बनवला. ह्यामुळे तब्बल १००० लोकांना रोजगार मिळाला. भारत छोडो आंदोलनानंतर महात्मा गांधी, त्यांची पत्नी कस्तूरबा गांधी आणि त्यांचे सचिव महादेव देसाई यांना येथे नजरकैदेत ठेवण्यात आले तेव्हा राजवाड्याला राष्ट्रीय मान्यता मिळाली.

महादेव देसाई आणि कस्तुरबा गांधी दोघांचा याच काळात मृत्यू झाला आणि त्यांची समाधी इथे आहे. आगा खान पॅलेस मध्ये एक छोटेसे संग्रहालय देखील आहे, ज्यात त्या काळातील  काही फर्निचर, पत्रे, छायाचित्रे आणि गांधींनी निवास करत असताना वापरल्या गेलेल्या काही घरगुती वस्तूंचा ही समावेश आहे.

 पुण्यातील ७  ऐतिहासिक स्थळे- Aga khan palace पुणे

फर्ग्युसन महाविद्यालयाची खोली क्रमांक 17

मुलांच्या वसतिगृहाच्या ब्लॉक १ मधील फर्ग्युसन महाविद्यालयाची खोली क्रमांक १७ बाहेरून इतर खोल्यांच्या भागासारखी दिसते, तथापि वरच्या बाजूस एक लहान संगमरवरी फलक लोकांना माहिती देतो की १९०२ -०५ दरम्यान स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर या खोलीत राहत होते. अंदमानमधील तुरुंगवासा बद्दल अनेकांना माहिती आहे पण पुण्यात असतानाच त्यांची राष्ट्रवादाची कल्पना मजबूत झाली हे माहित नाही. ते युवा नेते होते आणि त्यांनी अभिनव भारत सोसायटी सुरू केली. त्याची आठवण खोलीत आहे. स्वातंत्रवीर विनायक सावरकरांचा अर्धपुतळा ( दिवाळे )असून त्यांच्या जन्म व मृत्यू वर्धापन दिनानिमित्त ही जागा सार्वजनिक आहे.

सिंहगड किल्ला

या किल्ल्याचे नाव यापूर्वी कोंढाणा असे होते. शिवाजी महाराजांचा  शूर सेनापती तान्हाजी मालुसरे यांनी हा किल्ला जिंकला, पण लढताना आपले प्राण गमवले. ह्या प्रसंगी शिवाजी महाराज प्रसिद्धपणे म्हणाले, “गड आला पण सिंह गेला” नरवीर तान्हाजी मालुसरे यांच्या स्मरणार्थ किल्ल्याचे नाव सिंहगड ठेवले गेले.

ह्या कहाणीला आता भारतभर प्रचीती लाभली ते म्हणजे ‘तान्हाजी ‘ ह्या चित्रपटामुळे. आज सिंहगडावर नरवीर तान्हाजी मालुसरे ह्यांची समाधी आहे आणि गडाविषयी माहिती व इतिहास सांगणारे छोटेसे माहिती केंद्र सुद्धा आहे.

 पुण्यातील ७  ऐतिहासिक स्थळे - sinhagad पुणे

कसबा गणपती

कसबा गणपती मंदिर जिजामाता (शिवरायांची आई) यांनी बांधायचा आदेश दिला असे मानले जाते. कथा अशी आहे की जेव्हा जिजाबाई, छोट्या शिवाजीसमवेत पुण्याला आल्या आणि पुण्याचे प्रशासक दादोजी कोंडदेव यांना शहराची पुनर्बांधणी करायला सांगितली तेव्हा काम चालू असताना एक गणेश मूर्ती सापडली. त्यांनी ह्याला एक शुभ संकेत समजून तिथे मंदिर बांधण्याचा आदेश दिला. तेव्हापासून कसबा गणपती ला पुण्याचा ग्राम देवता ही मानले जाऊ लागले . 

जर आपण पुण्यात असाल तर आपल्या मुलांना या ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या ठिकाणी नेण्यास विसरू नका. पुस्तकात वाचण्यापेक्षा अश्या ऐतिहासीक ठिकाणी जाऊन तिथली माहिती मिळवणे मनाला  जास्त भावणारे आहे नाही का ? 


Categories
माझा कट्टा

मी अनुभवलेले रस्ता रुंदीकरण

काळाप्रमाणे रस्त्यांवर गर्दी वाढते. वाहनांसाठी रस्ते कमी पडायला लागतात. traffic jam होतात. त्यामुळे नगरपालिकेला रस्ता रुंदीकरणाचे निर्णय घ्यावे लागतात. त्यांना ते निर्णय पूर्णत्वाला आणायला खूप विरोध सहन करावे लागतात. सर्वात आधी ज्यांची घर किवा दुकानं पाडावी लागतात त्यांची परवानगी घ्यावी लागते आणि बाकी सगळ्या प्रकारच्या नोटीस तयार करायला लागतात. तो निर्णय पूर्ण पार पाडायला आणि रुंदीकरण करून रस्ता बनवेपर्यंत खूप दिवस लागतात. त्याबरोबर मनुष्यबळ लागते. compensation द्यावे लागते. पैसा, वेळ सगळे लागते. त्यात काही जण पालिकेविरुद्ध कोर्टात जातात. मग परत रस्ता रुंदीकरण अडकते. बाकीचे ताब्यात घेवून जेवढे कोर्टात गेले आहेत, त्या जागा सोडून बाकी रस्ता तयार करावा लागतो. त्यामुळे रस्ता रुंदीकरण हा नक्कीच सोप्पा विषय नसतो पालिकेसाठी.

दुकानाचा फोटो .
फोटो सौजन्य – मीनल रिसबूड

आमचे दूकान सदाशिव पेठेतल्या हौदापाशी होते. ५० वर्ष ते दूकान होते. आमचे आजोबा सुरुवातीला ते दूकान चालवत असत. त्यात त्यांनी खूप व्यवसाय केला. तिथे आधी लौंड्री होती पण ती बंद करून कापड दूकान सुरु केले. मी लहान असल्यापासून फक्त कापड दूकान बघितले. आमच्याकडे तेव्हा समोरासमोर दोन दुकाने होती. त्यात समोरच्या दुकानात वेगवेगळे जण असायचे. काही वर्ष एक सोनार होता. १-२ वर्ष माझ्या आईने तिथे शिवणकामाचे दूकान पण सुरु केले होते. पण आजीच्या विरोधामुळे ते बंद झाले असावे. माझी आज्जी वाईट होती असे म्हणणार नाही मी. पण बाईने बाहेर जावून काम करण्याच्या विरोधात होती. पण तिची मत सुनेसाठी वेगळी आणि मुलीसाठी वेगळी अशी मात्र होती. कारण माझी आत्या SBI मध्ये officer म्हणून होती असो.. आजी जुन्या काळातील होती असे म्हणू . पण आम्हा नातवंडांवर तिचा खूप जीव होता.

तर आमचे मुख्य दूकान म्हणजे कापडाचे आणि समोरचे दूकान वेगवेगळ्या लोकांना भाड्याने दिले होते. शेवटचा भाडेकरू म्हणजे एक XEROX चं दूकान. मी शाळेत असतानाच ते दूकान आमच्या डोळ्यासमोर पाडलेले बघितले. आम्ही लहान होतो, पण तरी आमच्यासाठी ते दुकान महत्वाचे होते. अगदी थोडं का होईना पण त्याचे भाडे यायचे आणि ते दूकान कोपऱ्यावरील असल्याने दोन्ही बाजूने जागा गेली. त्यामुळे जवळजवळ अख्खं दूकान गेले रस्त्यात. त्याची भरपाई पालिकेने दिली. पण ती रक्कम नगण्य होती.

आमचं मुख्य दुकान म्हणजे कापड दूकान. ते दुकान आजोबा आणि बाबा मिळून चालवायचे. चादरी, बेडशीट, आभ्रे, पंचे, टॉवेल आणि अजून काही काही त्यात विक्रीकरिता असायचे. सोलापूर चादरी आणि हुबळीचे पंचे. हि आमची दुकानातील खासियत. आमची USP म्हणेन मी त्याला. अर्थात आम्हा दोन्ही बहिणींची शिक्षणे, लग्न, घरखर्च सगळे काही मुख्य ह्या दुकानावर आणि बाकी नंतर आई बाबांच्या कष्टांवर झालेले आहे. त्यांच्या कष्टांवर एक आख्खा वेगळा लेख होईल. तर आमचे हे दूकान आमचे उपजीविकेचे मुख्य साधन होते. जागा पण मोक्याची होती. शगुन चौकातून नागनाथपाराकडे जाताना उजव्या कोपऱ्यावर कुमठेकर रोड वर. आमचे लग्न झाले आणि त्यानंतर १-२ वर्षात ते दूकान पाडले. ते दूकान पडणार म्हणून नोटीस आली होती बाबांना. तसे आम्हाला खूप वर्ष माहित होते दूकान जाणार म्हणून. कारण पालिकेने खूप वर्षांपूर्वीच नोटीस दिली होती. पण तेव्हा मात्र शेवटची नोटीस आली. आजूबाजूच्या सगळ्यांना माहित झाले आता हे दूकान जाणार. नातेवाईक, मित्र सगळे जेव्हा जेव्हा दुकानात यायचे तेव्हा हि एकच चर्चा. सगळे बाबांना विचारायचे. आता तू काय करशील शाम. बाबा म्हणाले दूकान नक्की नाही चालवणार. पण सगळ्यांनी विचारून विचारून बाबांना हैराण केले अगदी आणि तेव्हा पासून बाबांना BP ची गोळी लागली. विचारणारे सगळे काही काळजी पोटी विचारायचे असे नाही. काही मोजक्याचं लोकांना काळजी असते बाकी कुचकट हेतूने विचारायचे. बाबांना सगळ्यांना टाळता पण येत नसे. तेव्हा बिच्चारे झाले होते ते.

दूकान रस्तारुंदीत जाणे म्हणजे असलेल्या मालाचे काय करायचे? तो काही परत घेतला जाणार नाही. काही मित्रांकडे ज्यांची कापडाची दुकाने होते त्यांच्याकडे बाबांनी माल पोचवला तो या बोलीवर कि विकला गेला कि पैसे द्या ह्या बोलीवर. त्र्यंबक मोरेश्वर दुकानात सगळे पंचे दिले. सेल लावला. जेवढा माल विकता येईल तेवढा विकायला काढला. जेवढे पैसे सोडवता येतील तेवढे सोडवले. तरी ३,४ वर्ष घरी पण माल पडला होता. हळू हळू मूळ किमतीत विकत होते. शेवटी ती वेळ आलीच आणि सगळे दूकान रिकामे करावे लागले. कपाटे वगैरे सगळे मिळेल त्या किमतीत विकले. अर्थात त्यातील खूप सामान जुने असल्याने त्याची खूप काही किंमत आली नाही. rack घरी घेऊन गेले, त्यादिवशी माझे ऑफिस होते. ऑफिस मधून घरी जाताना बघितले. दूकान पडलेले. बघून सगळ्या आठवणी आल्या दुकानाच्या. हे दूकान पण कोपऱ्यावर असल्याने दोन्ही बाजूने गेले. अगदी छोटी जागा राहिली. पण बाबांनी त्यावर पण पाणी सोडले. त्यांना तिथे आता काहीच नको होते. बाबांना त्या नंतर किती त्रास झाला असेल. आपण एवढी वर्ष ज्या जागेत काम केले. दिवसभर आपण तिथे असायचो ती जागाच आता उरली नाही. करायला काम उरले नाही. अगदी खाण्यापिण्याची काळजी नसली तरी उपजीविकेसाठी असलेले मुख्य साधन बंद झाले. दिवसभर काय करायचे? हा प्रश्न. तोपर्यंत बाबांना ६० पूर्ण झाली होती. त्यामुळे त्यांचा retirement सुरु झाली,असा त्यांनी समज करून घेतला.

बर आता त्या रस्त्यात भला मोठ्ठा फुटपाथ केलाय. तिथे गाड्या उभ्या करतात. तिथे कोपऱ्यावर आता एक डोश्याची गाडी उभी असते. ते बघून खूप त्रास होतो. पार्किंग साठी असलेली जागा, खरीखुरी सामान्य जनतेच्या पार्किंग साठी वापरली जाते एवढेच काय ते समाधान.

आता सुद्धा रस्ता मोठा करतात. पण त्यामुळे कोणाला फायदा होतो? हातगाडी लावणाऱ्यांना. garriage वाल्यांना. ज्यांच्याकडे आपल्या गाड्या लावायला जागा नाही त्यांना. आत्ताच कोंढवा मध्ये रस्ता रुंदीकरण झाले. रस्ता बनवत असताना मनात  म्हणाले छान मोठा रस्ता होईल. रोज होणारे traffic jam कमी होईल. पण ते स्वप्न ठरले. एका garriage च्या आधी ५,६ गाड्या असायच्या. आता रस्ता रुंदीकरणानंतर  २०,२५ असतात. बरोबर आहे म्हणा. त्यांनी तरी गाड्या कुठे लावायच्या. स्वतःचा व्यवसाय कसा वाढवायचा. त्यातील काही गाड्या तर आता इथून परत हलणार नाहीत,अश्या स्थितीतील आहेत. बाकी traffic काय. हलणारे असते. ते त्याची वाट काढून जातील बरोबर. आप्पर इंदिरा पाशी झालेल्या मोठ्या रस्त्यावर truck, टेम्पो, पाणीपुरी, भाजीवाले , रिक्षा लावल्या जातात. रस्ता रुंदीकरणामागे असलेला उदात्त हेतू लक्षात घ्यायला पाहिजे. अश्या सगळ्या लोकांचे व्यवसायवृद्धी हाच तर मुख्य हेतू असतो. बाकी ज्यांची घर दुकाने जातात त्यांना तर काय त्यांचे म्हणणे मांडायला काही जागाच नसते. त्यांना जागा द्यायलाच पाहिजे. नाही देत म्हणले कि लगेच विकासाला अडथळा आणतात असे म्हणणार. विकासाला म्हणजे अश्या लोकांच्या विकासाला. शहराच्या नाही हा!

खराखुरा रस्ता रुंदीकरण म्हणजे काय. तर रस्ता मोठा केला आणि सामान्य लोकांना त्यांच्या गाड्यांसाठी जागा मिळाली. रस्ता खराखुरा मोठा झाला. मोठा झालेल्या रस्त्यावर नीट डांबरीकरण झाले. त्यावरून नीट गाड्या जावू लागल्या. असे झाले तर, ज्यांनी रस्त्यासाठी जागा दिली त्यांना पण वाईट वाटणार नाही आणि खराखुरा लोकांसाठी रस्ता उपलब्ध होईल. ह्याला म्हणतात रस्ता रुंदीकरण.

सौ. मीनल रिसबूड.

Categories
काही आठवणीतले

हौशी वारकरी

२०१८ च्या वारीत गीतांजली व तिची मैत्रीण मीनल या दोघीनीं आळंदी ते पुणे एवढा २१ – २२ कि.मी चा वारीचा पहिला टप्पा पूर्ण केला. हे कळल्या पासून २०१९ च्या वारीला जाण्याचा निश्चय मी व माझ्या धाकट्या बहिणी ने केला व त्या प्रमाणे आम्ही दोन दिवस आधीच पुण्याला आलो, आळंदी ते पुणे व पुढे जमल्यास सासवड पर्यंत वारीची सोबत करण्याचा बेत होता. गीता ने बरेच आधी पूर्व तयारी केली होती. १५ – २० जणांचा ग्रुप तयार होईल असा प्रयत्न केला होता. हो – नाही करता – करता सरते शेवटी ७ जणांचा ग्रुप तयार झाला. त्यात ६ बाई माणूस व मी एकटाच गडी माणूस म्हणून ही नारी प्रधान दिंडी होती. आम्ही ६ जण ज्यात गीता, प्रीती (गीता ची मैत्रीण ), माझी बहीण आशा, गीता च्या मुलांची care taker आशालता व एक सोसायटीच्या आजी बाई शामिल होत्या. मीनल आळंदीला भेटणार होती. या दिंडीतले सर्व लोक वय वर्ष ४० ते ७४ च्या दरम्यानातील होते .

२६ तारखेला सकाळी ५- ५:३० च्या दरम्यान आम्ही आळंदी साठी निघालो. ट्रॅफिक बंदोबस्ता मुळे गाडी आळंदी पावेतो नेता आली नाही. आम्हाला चऱ्होली फाट्याच्या २ KM आधीच गाडी सोडावी लागली व वारीत सम्मिलित होण्यासाठी चालण्या ची सुरुवात झाली .

माउलींच्या आशीर्वादाने व आमचे नशीब थोर म्हणून, पालखी व आम्ही एकाच वेळी चऱ्होली फाट्याला पोहोचलो. पालखी चे दर्शन करून पहिल्याच दिंडी बरोबर पालखी सोबत चालण्याची सुरुवात झाली. पालखीच्या दर्शना साठी फाट्या वर सारे गाव जमले होते व त्या बरोबर आमच्या सारखे अनेक ” हौशी” व “गवशी ” वारकरी, “नवशी” वारकरयां मध्ये सम्मिलित झाले. २०० फुट रुंदीचा महामार्ग, बीआरटी व फूटपाथ सकट सर्व जागा विठ्ठलाच्या भक्तांनी भरून गेला होता. कोणीच एका जागी स्थिर नव्हते सर्व चालत धावत होते. अथांग जन सागर जणू दिंडीच्या लाटाच लाटा त्यात भजनांचा मधुर स्वर, एकमेकांशी स्पर्धा करीत पुढे पुढे धावत होत्या. काही गवशी वारकऱ्यांच्या लाटा सीमा ओलांडून वाटेच्या दोन्ही बाजूला पसरलेल्या श्रद्धाळू लोकांनी, नवशी वारकऱ्यांसाठी लावलेल्या चहा, केळी , पोहे, बिस्कीट इत्यादींच्या स्टॉल वर उसळल्या .

नवशी वारकरी हे खरे वारकरी, त्यांचे ह्या स्टॉल्स कडे लक्ष्य सुद्धा जात नव्हते व वाटप करणाऱ्यांचे त्यांच्या पर्यंत काही पोहोचवण्याचे सर्व प्रयत्न अयशश्वी होत होते. वारकऱ्यांचा भक्ती-भाव व असीम श्रद्धा बघून मन भरून आले. इतक्या मोठ्या जन समुदायाला २० – २२ दिवस आपली इतर सर्व काम सोडून, फक्त माऊलीचेच नामस्मरण करण्या साठी, विठ्ठला शिवाय आणिक कोणतीच दुसरी शक्ति एकत्र करू शकत नाही ह्याची खात्री पटली. विठ्ठला आधी, मी वारकऱ्यांनाच मनातल्या मनात नमन केले व त्यांचा बरोबर भजन ऐकत, म्हणत पुढे वाट चाल करू लागलो. त्यांच्या वेगाने चालणे शक्य नव्हते. पालखीच्या दर्शनासाठी व नवशी प्रवाश्यांशी स्पर्धा कऱण्यात बरेच हॊशी, गवशी वारकरी धावत होते . किती तरी लोकांच्या पायातल्या चपला, जोडे मागे सुटत होत्या पण ते उचलून परत पायात घालण्याचे धाडस कोणीच करीत नव्हते. त्यांचा मागून येणाऱ्या वारकऱ्यांच्या लाटांचा धक्का लागून कोसळून पडण्या पेक्षा तळतळत्या उन्हात अनवाहणी चालत राहणेच जास्त श्रेयस्कर होते. गावतल्या लोकांना नंतर तिथे शेकडो जोडे चपला सापडले असतील. गीताची मैत्रीण मीनल अजून आम्हाला भेटली नव्हती, पण तिचा मोबाईल वर संपर्क झाला होता व आम्ही जवळपाससाच आहोंत असे समजले. एवढ्या मोठ्या जनसागरात तिला हुडकणे अशक्य होते पण प्रत्येक दिंडीला क्रमांक असल्याने व मोबाईल फोन जवळ असल्याने आमची भेट लवकरच झाली व आमचा कोरम पूर्ण झाला .मागील वर्षी आळंदी -पुणे वारी करणारी ती दुसरी अनुभवी होती. आम्ही ६ लोक बीआरटी मधून चालत होतो व मीनल ५ फूट कुंपणाच्या आतून. आम्ही बराच वेळ असेच चालत होतो, कारण कुंपण ओलांडून मीनलला बीआरटीत येणे शक्य नव्हते .

पावसाची वाट बघत-बघत तळपत्या उन्हात कधी सावलीत बसत, उठत, खात -पीत, कधी पालखी च्या पुढे कधी मागे, आम्ही चालत होतो. उन्हाचा त्रास सर्वानांच होत होता. सारेच जण थकले होते. पण एकआजीबाईनं शिवाय कबूल करायला कोणीच तयार नव्हते. पुढे पुणे – सासवड वारी करायची माझी पूर्ण तयारी होती, पण आमच्या नारी प्रधान दिंडी मधल्या ६ जणींनी माघार घेतल्या मुळे मी पण ते पुढच्या वर्षी वर ढकलले.

दुपारचे १२ वाजून गेले होते. आमचे चालणे सुरु होतेच. गर्दी वाढतच होती. त्यात माझी बहीण कुठे तरी मागे पुढे झाली व हरवली असे वाटले. शेवटी बरेच वेळा नंतर आम्हाला ती भेटली. अश्या प्रसंगी आपल्या ग्रुपच्या सर्वांचे मोबाइल नंबर सर्वांजवळ असणे फार आवश्यक आहे, याची खात्री पटली. हरवेल, पडेल, डिस्चार्ज होईल अशी अनेक कारणे सांगुन, शिवाय सर्वांजवळ मोबाइल आहेतच असे म्हणून मी माझा मोबाइल घरीच ठेवला होता.

“बैलांसाठी विसावा स्थळ ” अशी समोर भली मोठी पाटी लागलेली असताना ह्या पाच बाया /मुली अचानक तिथे थांबल्या. ती पाटी वाचता येऊ नये अशा फक्त एक आजी बाईचं होत्या. मी व मीनल पुढे चालत होतो . त्या थांबायचं कारण. “गायींसाठी विसावा स्थळ ” अशी पाटी दिसते का हे बघण्यासाठी थांबल्या असाव्यात कदाचित, असे मी मीनलला म्हणालो पण नंतर कळले कि माउलींचे इतक्या जवळून दर्शन घेऊन पालखी सोबत सेल्फी काढण्यासाठी त्या थांबल्या होत्या. ” नवशी” व “हवशी” वारकऱ्यांमध्ये जो फरक असतो तो हाच!

शेवटी दिंडी क्रमांक ५१ रथचा पुढे ; दिंडी क्रमांक २०१ रथचा मागे असे अनेक फळे वाचत वाचत व सर्व दिंड्यांना बघत बघत व त्यांचं कौतुक करत आम्ही ३ वाजताच्या सुमारास शिवाजी नगरला पोहोचलो व पालखीला निरोप दिला. पालखी पुण्याकडे निघाली आणि आम्ही आमच्या घराकडे! स्वेछेने एकत्र झालेला एवढा मोठा जन सागर एकदा तरी बघावा व वारकर्यांनबरोबर कमीत कमी चार पाऊले चालावी हि इच्छा पूर्ण झाली होती.

Categories
काही आठवणीतले

माऊली

वारीला जायचं तर ठरलं होतं. पण कसे.. कधी? आळंदी -पुणे करायची कि पुणे -सासवड. माझं मन सांगत होतं पुणे ते सासवड कर. पण सर्व ज्येष्ठांनी मला ओरडून पुणे- सासवडचा नाद सोडायला सांगितला. मग मी परत आळंदी ते पुणे अशी वारी करायची ठरवलं. गीतांजली होतीच बरोबर. आम्ही ह्यावेळी आपण आळंदीला भेटू असे ठरवले.

राहुल तर मला विचारत होता,” तुला वारी का करायची आहे”? त्याला म्हणाले,” मला माहित नाही. पण मला तीव्र इच्छा होतेय वारीला जायची. जणू काही माऊली सांगत आहेत ये वारीला”. प्रश्न होता आळंदी पर्यंत कसे पोचायचा? ह्याचा. राहुल सोडायला तयार होता. पण मुलींची शाळा असल्याने ते रद्द केले. शेवटी सोमनाथ म्हणजे १८ travels ला सांगून त्याने गाडीची सोय केली. त्याला म्हणाले, “मला आळंदी रोड पर्यंत कुठेही सोड. मी पुढे बघेन काय करायचे ते”. खरं तर मला आळंदी पुणे चालणे खूप hectic होईल असे वाटतं होते, पण बरोबर हि खात्री होती कि आपण करू शकू. आधीचे १० दिवस अतिशय धावपळीत गेले होते. ट्रेनिंग, ऑफिस, घरकाम, २ प्रोजेक्ट संपवायचं काम खूप जास्ती होते. पण तरीही मन सांगत होते तू जा.

सकाळी सर्व आवरून डब्बा बनवून निघाले. निघायला जरा उशीर झाला होता. गाडी वेळेत होती. पण पालखी निघाली होती. आळंदी रोड पर्यंत पोचले. खरे तर आळंदी फाटा खूप लांब होता. पण पुढे गाडी जावू शकत नव्हती. आता ह्यापुढे आपल्या पायी जायचं असा मनाचा हिय्या करून निघाले. GPS च्या मदतीमुळे खुप सोयीचं झालं. गीतांजली आणि माझी भेट अजून झाली नाही. आम्ही whatsapp live location चा फायदा घेतला. ती २ चौक मागे होती. मग मी थांबले. नशीब मात्र जोरात होते. मी थांबले तर…. “समोर पालखी. काय छान वाटले. शांतपणे पालखीकडे बघत होते. आजूबाजूला माणसांचा समुद्र होता. चक्क समुद्र. किती माणसे होती. लहान… मोठी, तरुण… वयस्कर. सर्व जण पालखीसाठी, पालखीच्या दर्शनासाठी येत होते. त्यांच्या मागून दिंडी चालत होत्या. दिंडीची शिस्त खूप असते”.

दिंडी मध्ये एक म्होरक्या{दिंडी प्रमुख }असतो. त्याच्या मागेच सगळ्यांनी चालायचं. काहींच्या हातात झेंडे होते, तर काहींच्या हातात टाळ. काही बायकांच्या डोक्यावर तुळशी वृंदावन, तर काहींच्या डोक्यावर चक्क विठूमाऊलींची मूर्ती. सर्वांनी एका रांगेत चालायचं. पुढे सर्व पुरुष, मागे सर्व बायका. त्या बायकांच्या मागे दिंडी मधील काही मुख्य पुरुष. शाळेतले marching आठवते का? एका रांगेत चालायचे तर किती आटापिटा करायला लागायचा. बर, रांगेत पुढच्या माणसाच्या बरोबर मागे चालायचे, आणि डाव्या उजव्या बाजूच्या माणसांच्या रेषेत पण बरोबरीने चालायचे. त्यासाठी, सगळ्यांचा एकचं वेग हवा. सगळ्यांच्या बरोबर जाता यायला हवे. आपल्याला वाटते तेवढे सोप्पे नाही. आपल्याला दिंडी बरोबर जायचं तर आधीपासून खूप तयारी करायला लागेल. त्यांच्या वेगाने, त्यांच्या बरोबरीने, एवढे अंतर रोज पार करणे. आपल्यासाठी नक्कीच ते एक आव्हान. त्यासाठी शारीरिक दृष्ट्या किती तंदुरुस्त पाहिजे माणूस. पण फक्त शारीरिक तंदुरुस्ती हवी का? का मानसिक पण हवी? कारण जरी शरीर थकले, आणि मनाने सांगितले कि तू हे करायचं कि शरीर करतेच. त्यामुळे मन, मनाची ताकद पण समजून येते. तर एकूण काय शारीरिक तंदुरुस्ती, आणि मानसिक तंदुरुस्ती, दोन्ही महत्वाचं.

दिंडीमधील सर्व लोक कष्टकरी. शेतकरी. कुठून कुठून वारीला आलेली. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यामधून येतात. काय उद्देश, काय साधता येते ह्याने, देवदर्शन. देवाच्या चरणी आपले १५-२० दिवस अर्पण करायचे. काही तर १ महिन्यासाठी येतात. ह्याबाजूचे सर्व देवदर्शन करून वारीला येतात. मग पंढरपूर वरून घरी परत. दिंडी मध्ये त्यांची व्यवस्था पण चांगली करतात. नाश्ता, जेवणखाण, नेमाने सगळ्यांना मिळते. अर्थात त्यासाठी त्यांनी आधी पैसे पण घेतलेले असतात. खरेतर वारीला येताना त्यांच्या तश्या अपेक्षा पण खूप जास्त नसतात. आपल्याला २ वेळचे जेवण मिळावे, आणि आपण नामस्मरणात वेळ घालवावा. अमुक प्रकारचा जेवणं पाहिजे आणि तमुक प्रकार पाहिजे. असे काही नाही. जे मिळेल ते खावे. आणि हरी हरी करावे. अर्थात सगळी लोकं अशी नसतात.

असे म्हणतात वारीला तीन प्रकारची लोक येतात. हौशी, गवशी , नवशी. आधी वर्णन केलेले लोक नवशी. आमच्या सारखे हौस म्हणून येणारे हौशी. तर तिसरा प्रकार गवशी. थोडक्यात जे गवसेल ते घ्या आणि पिशवीत भरा. चोर वगैरे पण असतील. पण दोन्हीही वारीत आम्हाला चोरांचा अनुभव नाही आला. वारीच्या पूर्ण रस्त्यावर खूप दान देत असतात. काहीजण केळी देतात, काही बिस्कीट पुडे, पाणी, चहा, जेवण. सगळे काही वारीत मिळते. आपल्याला जेव्हा जे हवे ते आपण घेवू शकतो लोकांकडून. आम्ही प्रसाद म्हणून एकेक केळे घेतले एका माणसाकडून. पण बाकी गरजूंना मिळो असे म्हणत सगळे नाकारले. काही लोक गरज नसताना पण घेत होती, पिशव्या भरून भरून घेत होती. ते बघून मात्र वाईट वाटत होते. सगळ्यात चीड येत होती, ती म्हणजे जो माणूस देतोय त्याच्याकडून हिसकावून घेणाऱ्या लोकांची. एवढी गरज आहे का?असे वागायची गरज आहे का? हा प्रश्न त्यांना विचारावासा वाटत होता. पुढे एका दिंडीबरोबर आम्ही पण विश्रांती घेत होतो. त्यातील एक बाई म्हणत होती,”काय मी मी म्हणून घेतात. दिंडी मालकाने सगळी सोय केलेली असते. काही गरज नसते”, पण म्हणतात न,” व्यक्ती तितक्या प्रकृती”! वारीमधील चांगले अनुभव लक्षात ठेवावे आणि काही नको असलेले अनुभव विसरून जावे.

दिंडी मध्ये पांढरा वेषात असतात पुरुष मंडळी. डोक्यावर गांधी टोपी. किती मोहक हे दृश्य दिंडीचे. सगळे विठू माऊली, ज्ञानोबा माऊली, तुकारामांच्या नामस्मरणात मग्न. एकामागून एक चालत आहेत. वेगवेगळे अभंग म्हणणे चालूआहे. झांजा वाजत आहेत. काही तर एवढ्या अप्रतिम आवाजात अभंग गातात कि, ऐकत राहावे.

तर GPS मुळे आणि फोन मुळे गीतांजली आणि माझी भेट झाली. मागील वर्षी आमच्या बरोबर बरीच लोक असली तरी खूप वेळ आम्ही दोघीच दोघी होतो. ह्यावेळी आमची दिंडी जरा मोठी होती.  गीतांजलीचे बाबा, आत्या, प्रीती नावाची मैत्रीण आणि तिच्याकडे काम करणाऱ्या एक आजी आणि एक आमच्या वयाची मुलगी. हो आम्ही सगळ्या मुलीच. आमची दिंडी जरा वेगळी होती. पंजाबी ड्रेस मध्ये ४ बायका, एक नऊवारीतील आज्जी, एक साडी नेसलेली बाई. तर एक shirt pant मधील बाबा. सगळ्यांच्या पाठीला छोट्या sack आणि डोक्याला टोप्या. वयाप्रमाणे बघायला गेलो तर ७० च्या पुढील ३ आणि ४० च्या गटातील ४ असे होतो सगळे. सगळ्यांनी ठरवले होते पूर्ण चालायचं. आज्जीबाईंचा पाय जरा दुखत होता. तरी चालत होत्या आमच्या बरोबरीने. मधेच गर्दीत आत्या हरवल्या. आम्हाला वाटले त्या पुढे गेल्या. म्हणून आम्ही पुढे चालत आलो. गीतांजली चा फोन आत्याच्या कडे. कसेतरी संपर्क होवून परत भेटलो. फोन हा ,आपल्यासाठी केवढं मोठ उपयोगी असं साधन आहे. ह्यावर बोलत पुढे वारी चालू केली. ह्या वेळी आमच्या नशिबाने, निम्म्या अंतरापर्यंत पालखी आमच्या पुढे मागे होती. कधी आम्ही पुढे असायचो कधी पालखी. ह्याला कारण म्हणजे कधी आमची दिंडी थांबायची, कधी पालखी. गीतांजलीच्या बाबा आणि आत्याचे कौतुक करावे तितके थोडेच आहे. आमच्या बरोबरीने नाही, तर आमच्या पुढे ते चालत होते. दमले का? विचारले तर अजिबात कबूल करत नव्हते, “आम्ही दमलो म्हणून”. सगळ्यांबरोबर मजा येत होती. गप्पा, कधी दिंडीतील भजन ऐकत कधी थांबून पाणी पी, काहीतरी तोंडात टाक असे करत आम्ही पुढे पुढे चालत होतो. एकदा जेवणासाठी थांबलो. कुठे, कसे, काही विचारायचे नाही. जिथे जागा मिळेल तिथे बसलो आणि खावून पुढे निघालो. ह्यावेळी आम्हाला अजिबात पाऊस लागला नाही. नुसतं ऊन, घामाच्या धारा. ढग आले कि बरे वाटत होते, पण आम्हाला ह्यावेळी पाऊस काही लागला नाही. जो खरा तर हवा होता. सगळीकडे खूप उकडत होते. पण आमच्या नशिबात पाऊस नव्हता वारी मध्ये. काकांनी तर खरेदी केली होती, पावसापासून वाचायची. पण खरेदी नंतर कधीतरी उपयोगी पडेल त्यांना. Raincoat काही त्या दिवशी लागला नाही. माझ्या दृष्टीने bombay sapper पर्यंत मी आरामात चालू शकले. त्यानंतर मला जरा पायाने त्रास दिला. वारीचं ठरलेलं अंतर पूर्ण करायचे होते. त्या नंतर मात्र आम्ही जरा जास्त वेळा थांबलो. सगळ्यांनाच हवा असलेल्या विश्रांतीनंतर आम्ही संचेती पूल वर आलो. संचेती हॉस्पिटलच्या पाटीने अतिशय आनंद झाला. सगळ्यांना आपण ठरवलेले अंतर पूर्ण केल्याचा आनंद झाला. अंदाजे २२ km चाललो. प्रीतीच्या म्हणण्याप्रमाणे वारी पूर्ण चालणारी लोक पंढरपूरच्या मंदिराचा कळस बघून खुश का होत असतील ते जाणवले.

वारीत जावून काय मिळते असा विचार केला तर खरचं काय मिळाले. आपण एवढे चालू शकलो ह्याचा अभिमान! नाही. तो तर कधीच गळून पडला. खरचं! वारीमध्ये एवढी गर्दी असते आणि त्यात आपण ह्या पूर्ण जगात एक शुल्लक व्यक्ती. आपल्यामुळे काहीही होत नसते. सगळ्याचा कर्ता करविता धनी कोणी वेगळाच असतो. माऊलींची इच्छा होती म्हणून एवढे मी करू शकले. लोकांची भक्ती बघून आपल्याला आनंद मिळतो. त्यासर्व भक्तिभावात आपण कुठेतरी काहीतरी केले ह्याचं समाधान. त्यांच्यामुळे आपल्या तोंडात चार वेळा माऊलींचे नाव आले. चार वेगळ्या लोकांना भेटलो. अनंत लोकांना बघितले. अनंत लोकांमध्ये चाललो ह्याचा समाधान. वारी तुम्हाला जगाची जाणीव करून देते. कधीतरी हवेत चालत असाल तर जमिनीवर आणायला मदत करते. स्वतःशी बोलायला खूप जास्त संधी देते. जी रोजच्या पळापळीमध्ये तुम्हाला नाही मिळत. अशी संधी तुम्हाला बाकी ठिकाणी पण मिळतेच. पण हा अनुभव खूप वेगळा. मी काही खूप धार्मिक नाही ना खूप देवाचे करणारी आहे. रोज देवाला नमस्कार पण करत नाही. तरीही वारी मला अनंत कारणांनी आकर्षित करते. शिवाजीनगर वरून निघताना आता पुढील वर्षी वारीतील एक टप्पा वाढवू असा विचार करत सर्वांना टाटा करत मी घरच्या मार्गाला लागले.

Categories
प्रवास

पुणे मुंबई पुणे

एक्सप्रेस प्रवास, वातानुकूलित, स्लीपर आणि तिकीट नसेल मिळालं तर जनरल, काही जण विनातिकीट, हो……अर्थात मी बोलतोय ते रेल्वे प्रवासाबद्दल.

पुण्यातून मुंबईला जाणाऱ्या बऱ्याच गाड्यांना पुणे ते लोणावळा मधल्या स्टेशनची इतकी ऍलर्जी आहे की त्या कधी चुकूनही सिग्नलला म्हणून थांबत नाहीत, त्यामुळे पिंपरी चिंचवड आकुर्डी पासून ते लोणावळा पर्यंत सर्व प्रवाशांना लोकल प्रवासाचा योग मिळतो, या प्रवासात खासगी व सरकारी चाकरमानी, भाजीवाले, शेतकरी, अनपेक्षित आणि अपेक्षितपणे येणारे नातेवाईक, दूधवाले ही मंडळी…

या प्रवासात बरेचदा रोज भेटणारी मंडळी असल्याने त्यांचे अनेक छोटे छोटे ग्रुप असतात, भेटल्यावर नमस्कार! राम राम! होतातच आणि गप्पांमध्ये, मार्केटमद्धे नवीन आलेल्या फोनपासून गावाकडच्या भाच्याला नोकरीचा वशीला, असे वेगवेगळे अनेक विषय येतात, लोणावळा आला की लोणावळ्याला जाणारी मंडळी लोणावळा उतरतात, आणि मुंबईला जाणारी जागा मिळेल तशी बाकड्यांवर किंवा उभ्याने एक्सप्रेसच स्वागत करण्यास तयार असतात, कोणी सकाळचं ८ वाजताच ऊन खात असत तर काहीजण फलाटावर सकाळचा मॉर्निंग वॉक किंवा व्यायामही करून घेतात, कुठे इंजिन जोडणी – काढणीची काम चालू असतात, इंजिनचे – प्रवाश्याचे आवाज असतात, मग अचानक वडा -इडलीवाले, वडापाववाले आणि प्रवाश्याचे आवाज, गाडी आली रे! अशी ओरड चालू होते, सर्व प्रवासी अलर्ट होऊन ते बोगीच्या एका उघड्या दरवाज्यामधून गाडी सुटायच्या वेळेआधी आत जायची आणि रिकाम्या जागा पकडायची कसरत चालू होते, त्यात रोजच्या ओळखी कामात येतात, तर कधी रोजचा प्रवास करणारा मित्र किंवा नातेवाईकही उपयोगी पडून जातो.

यात तुम्ही किती सोशल आहात यावर तुमचा प्रवास सुखकर का खडतर डिपेंड असतो, यातच जागा पकडणार्या माणसाच्या मनात तुमचे स्थान कितवे हे देखील कधी कधी समजून जाते, पण इथे जुगाडू माणसांची नेहमीच चलती असते. बसणारे प्रवासी आणि उभे प्रवासी यांचं सिलेक्शन झाल्यावर जनता थोडी स्थिरस्थावर होते.

मग गाडी हलली की डेलीवाल्याचे जेवन्याच डब्बे उघडतात, अमुक अमुक “साहेब या जेवायला …” अशी आग्रहाची आमंत्रणही कानावर पडतात, त्यानंतर डबे उघडतात, आणि सर्व काकूंनी पहाटे पहाटे केलेल्या स्वयंपाकाचा सुगंध दरवळतो, डबे शेअरिंग झाल्यावर स्वीट बाहेर निघते, हे सर्व बघून tempt झालेली लोक उडीद वडा आणि इडली वर आपली भूक भागवतात, वर्तमानपत्रांची अदलाबदल होते. काहीजण रात्रीची झालेली जागरण भरून काढण्याच्या कामी लागतात, त्यात काही जणांना सूर सापडतो, तो कल्याणचा सिग्नल लागोस्तोपर्यंत तसाच! त्यात काहीजण फुगवलेली उशी किंवा फुगवायची कॉलर वापरतात तर काहीजण शेजारच्यांचा खांदा! सीटवर जागा पकडण्यासाठी ठेवलेले पेपर किंवा बस्कर असतातच!

travel tales from a mumbai -pune express train

यात अनेकजण वेगवेगळ्या पोसिशनमद्धे असते, कोणी आख्या सीटावर पूर्ण पहुडलेले असते तर काहीजण पोटात पाय घेऊन झोपतात, तर कोणी सामान ठेवायच्या जागेवर झोप काढतात. यात काही जणांची प्रवचने चालू होतात तर काही ठिकाणी गप्पा चालू होतात, काही ठिकाणी माहितीची आदानप्रदान होते, कधीकधी यातूनच चांगले सोर्सही सापडुन जातात.

लोकतर सर्व निराळीच असतात, कुणी शांत कुणी खूप अशांत! घरी गृहलक्ष्मी बोलू देत नाही म्हणून संपूर्ण प्रवासात त्यांची टकळी नॉनस्टॉप चालू असते, तर काही घरी नाहीतर नाही इथे तरी शांतता मिळावी म्हणून एखादे पुस्तक काढून वाचत बसतात. विचित्र किंवा विशेष केशरचना असलेली व्यक्ती म्हणून आपली स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करतात. डोक्यावर लावलेला टिळा, जाड काड्यांचा चष्मा, रोज लावलेले हेडफोन, घातलेलं सोनं, कृश- स्थूल देहयष्टी प्रत्येक माणसाचे वेगळे कॅरेक्टर बनवत असते.

विशेष म्हणजे जागेसाठी जागेजागेवर भांडणारी ही लोकं दसरा, दिवाळी, गणपती, नवरात्री, वाढदिवस, सेंन्डऑफ खूप छानपणे साजरा करतात.आपल्या आजूबाजूला कचरा नको, म्हणून अनेकांना कचरा खिडकीबाहेर टाकण्याची सवय असते, पण हे न करता, ते एक कौतुक काम करतात ते कचरा व्यवस्थापनाचे! प्यायलेल्या चहा कॉफीचे कप, इडली वड्याचे बाउल चमचे खिडकी बाहेर न टाकता ही लोकं कचरापेटीत टाकतात, तर आळशी मंडळी सीटाखाली ठेवतात, पण यामुळे पुणे ते मुंबई मध्ये निसर्गाची हानी आणि निसर्गाचा कचरा न होण्यास खारीचा वाटा यांच्याकडून होतो, तेंव्हा सर्वांनीच हीच सवय अंगीकारून खिडकीबाहेर कचरा टाकणे टाळले पाहिजे.

Categories
माझा कट्टा

पुनर्जीवन जुन्या कपड्यांना आणि इको रिगेन, एक स्वप्नवत प्रवास!

प्रत्येक माणूस आपल्या आपल्या पद्धतीने नातेवाईक, मित्रमंडळ यांच्याशी संबंध जोडतो. कोणी एकाच शाळेत, तर कुणी एका कॉलेज मधले, हल्ली त्यातच एक नवीन प्रकारपण आलाय  तो म्हणजे सोशल मीडिया वरील फ्रेंड्स. असचं काहीस आपण आपलं फ्रेंड सर्कल वाढवतो नाही का? पण एक माणूस असा आहे जो तुम्ही दिलेल्या कपड्यांनी आणि त्या कपड्याच्या धाग्या धाग्यांनी माणसं  जोडतो. काय? खोटं वाटतंय? मग हे तुम्ही नक्कीच वाचा. खरंतर कापड तयार करताना काय? किंवा कापडापासून नवीन कलाकुसर तयार करताना काय? त्या व्यक्तीचं कळतं नकळत त्या कापडाच्या धाग्याशी एक वेगळचं नातं निर्माण होत. असंच नातं आहे, स्वप्निल जोशी, त्यांचे सहकारी आणि इको रिगेन या त्यांच्या ब्रॅण्डचं. त्यांचा ब्रँड किंवा इको रिगेन हि कंपनी नक्की काय काम करते त्याबद्दल थोडंसं सांगते. इको रिगेन हि कुठलीही स्वयंसेवी संस्था नसून एक कंपनी आहे.

इको रिगेनचे प्रोडकशन सेन्टर
छायाचित्र सौजन्य – इको रिगेन.

इको रिगेन नक्की आहे तरी काय?

आपल्याकडे असे बरेच कपडे असतात जे वापरात नसतात मग अश्या कपड्यांचं काय करायचं? हा मोठा प्रश्नं आपल्याला पडतो. काहीजण ते गरजू लोकांना दान करतात. काहीजण ते कपडे तसेच ठेवतात, वेळ मिळाला कि देऊ असा विचार करून. तर काहीजण चक्क कचऱ्यामध्ये टाकून देतातं. गरजुंना दान देणे कधीही चांगलेच पण नंतर त्या कपड्यांचं काय होतं? याचा विचार तुम्ही कधी केलाय का? बरेच जणांना याच्याशी काही घेणं देणंही नसतं. माझ्या घरातले मला नको असलेले कपडे(एव्हाना त्याला दहादा कचऱ्याची उपमा किंवा गाठोडं असं म्हणलं गेलेलं असतं.) बाहेर गेले ना? मग बाकी मला काय करायचंय? विचार केलात तर असे दिसून येईल कि ते कपडे पुरेसे वापरून झाले कि या ना त्या प्रकारे कचऱ्यामध्येच जातात. असे होऊ न देता जर, तुमचे कपडे कुणीतरी घेतले त्याचे योग्य ते मूल्यांकन केले आणि त्याबदल्यात तुम्हाला, त्यांनी तयार केलेले काही नवीन प्रॉडक्ट विकत घेता आले  तर! बरं हे प्रॉडक्ट देखील कापडाचं रिसायकल करून तयार केलेले आहेत. त्यात अजून एक आनंदाची गोष्ट म्हणजे इको रिगेन हा ब्रँड मेड इन इंडिया आहे. शिवाय हा पहिलाच असा ब्रँड आहे जो फक्त जुन्या कपड्यांपासून नवीन प्रॉडक्ट तयार करतो. ज्याचं जगातलं पहिलं शोरूम पुण्यामध्ये आहे. आहे ना अभिमानाची गोष्ट. जेव्हा इंग्लंड मधील रहिवासी भारतामध्ये येऊन इको रिगेन ब्रँडच्या बॅग्स घेतात तेव्हा ती प्रत्येक भारतीयाला अभिमानाचीच गोष्ट आहे नाही का?

इको रिगेन कश्याप्रकारे काम करते?

आता तरी कपड्यांसाठी ठराविक असा काही निष्कर्ष नाही. इथे सर्व प्रकारचे जुने कपडे स्वीकारले जातात. तुम्ही दिलेले कपडे, वेगवेगळ्या प्रकारामध्ये विभागले जातात. कपडे व्यवस्थित निर्जंतुक करण्यासाठी देण्यात येतात. कपडे निर्जंतुक झाले कि त्यापासून कुठले प्रॉडक्ट बनवता  येईल याचा विचार केला जातो. त्यानुसार त्यावर DESIGNING केले जाते, मग त्याचे पॅटर्न करून, कापड कापून शिलाई काम करून नवीन प्रॉडक्ट तयार होतं. ज्या कपड्यांची बॅग, सॅक तयार होते त्यापासून तेच बनविण्यात येतं. काही कपडे असे असतात ज्यापासून खरतर कुठलच नवीन प्रॉडक्ट तयार करता येत नाही, असे कपडे मग पानिपत या ठिकाणी पाठवून त्यापासून सुंदर, मऊ गालिचे आणि पायपुसणी करून घेतली जातात. इथे आवर्जून सांगावसं वाटतं कि पानिपतमध्ये दोनशे वर्षांपासून कापडाचे रिसायकल करण्याची प्रथा आहे. तूर्तास तरी इको रिगेनचे हे काम फक्त पुण्यापुरतंच मर्यादित असून भविष्यात पुण्याबाहेरही काम करण्याचा त्यांचा विचार आहे.

इको रिगेनचा उद्देश काय आहे?

ज्या प्रमाणात कपड्यांचा वापर वाढला आहे,त्याच प्रमाणात नको असणाऱ्या कपड्यांची योग्य ती विल्लेवाट न लावल्याने, साठून राहणाऱ्या घन कचऱ्यामध्ये वाढ होत आहे. असे फेकून दिलेले कपडे उकिरडयांवर साठून राहतात, ते पूर्णतः नष्ट होण्यासाठी बऱ्याच वर्षांचा कालावधी लागतो. पाऊस आणि बाकी कचऱ्यामुळे ते कुजतात आणि पर्यायांनी प्रदूषणात वाढ होते. जुने कपडे म्हणजे कचरा नसून त्यातून नवीन वस्तूंची निर्मिती करता येऊ शकते हा विचार जास्तीत जास्त लोकांच्या मनात रुजावा. जुने कपडे हि एक खूप मोठी समस्या असली तरी त्यासाठी योग्य तो पर्याय  शोधण्याचे काम इको रिगेन करते.

छायाचित्र सौजन्य – इको रिगेन

इको रिगेनचे आधार

कुठलीही कंपनी यशस्वी होण्यासाठी त्या कंपनीबरोबर काम करणारी माणसं यांचा खूप मोठा वाट असतो. स्वप्निला या कामात सहकार्य करणारे त्याचे सहकारी सागर देव, सोनम चव्हाण आणि अप्पा जाधव हे त्यांना ऑपरेशन, मार्केटिंग आणि प्रोडक्शन मध्ये मदत करतात.सागर, स्वप्निल आणि सोनम हे महाविद्यालयीन मित्र-मैत्रीण, तर अप्पा हे अगदी सुरुवातीपासून त्यांच्याबरोबर काम करीत आहेत. “इको रिगेन हा ब्रँड जरी माझा असला तरीही माझ्यापेक्षा जास्त काम माझे सहकारी या इको रिगेन साठी करतात”. असं स्वप्निल सांगतो. त्यांच्यासह शिलाई काम कारणाऱ्या महिलांसाठी काही महिन्याचा ट्रैनिंग प्रोग्रॅमसुद्धा तयार केला आहे. यामुळे गरजू महिलांना रोजगाराची संधीही उपलब्ध होतेचं. त्याचबरोबर त्यांच्या कल्पनाशक्तीला एक व्यासपीठ देखील मिळतं. जगात वावरण्याचा आत्मविश्वास वाढतो. लोकांचा त्यांच्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. याशिवाय काही घरगुती महिलांना देखील घर बसल्या रोजगाराची संधी उपलब्ध होते आहे.

आता जाणून घेऊया थोडंसं स्वप्निल बद्दल

स्वप्निलने B.E, M.B.A असे शिक्षण घेतले असून. २०१३ मध्ये  IIT मुंबईचा युवा उद्योजक( Young Entrepreneur) हा पुरस्कारदेखील  त्यांना मिळाला आहे. तसेच NCL तर्फे त्यांचं एक पेटंट सुद्धा फाइल झाले आहे. २०१५ मध्ये त्यांनी स्वतःची सॉफ्टवेअर कंपनी सुरु केली. त्यानंतर समाजाच्या हितासाठी काम करावे असे वाटल्याने, शोध सुरु केला आणि त्यांच्या असे लक्षात आले कि, वापरात नसलेल्या कपड्यांचा खूप मोठा प्रश्न आहे. तो कसा सोडवता येईल याचा विचार करत असताना इको रिगेन या कंपनीची स्थापना करावी असे त्यांना वाटले. त्यासाठी ते स्वतः पानिपत याठिकाणी २ महिने राहून आले.

तुमचे वापरात नसलेले कपडे काही महिन्यांनी एका प्रकारचे दूषित वायू सोडू लागतात आणि हवा प्रदूषित करतात. तेव्हा प्रत्येकाने कपड्यांचा वापर कमी करावा. ते शक्य नसेल तर वापरलेले कपडे Recycle and Reuse केले तरी बऱ्याच प्रमाणात वापरात नसलेल्या कपड्यांची समस्या कमी होण्यास मदत होईल. तुम्ही देऊ केलेल्या कपड्यातून  नवीन रोजगार निर्माण होऊ शकतो याचाही विचार करा. तुमच्या मदतीला इको रिगेन आहेच. तेव्हा पुढच्या वेळेस वापरात नसलेल्या कपड्यांचं काय करायचं असा प्रश्न पडला तर इको रिगेन हे नाव नक्की लक्षात ठेवा.

माहितीचा स्रोत- इको रिगेन, स्वप्निल जोशी.