Categories
Uncategorized कलादालन

मातीचा गणपती

“गणपती” अर्थात गणांचा अधिपति. या आपल्या इष्टदेवतेची प्रार्थना आपण बरेच जण रोज करतो. स्तोत्राची सुरुवात होते ती श्री गणेशाय नम: म्हणूनच, मग ते अथर्वस्तोत्र असो किंवा रामरक्षा स्तोत्र.

maticha ganapati- clay ganesh idol

सप्टेंबर महिना आला की लगबग चालू होते ती गणेश चतुर्थीच्या तयारीची. अनेकांनी ट्रेन-बसची तिकिटे आगाऊ करून ठेवलेली असतात. त्यात सर्वात जास्त गर्दी असते ती आपल्या कोकणात. प्रत्येकाला गावाकडे जाण्याची ओढ लागली असते. सर्व एकदम फुल्ल असते, मग ती कोकणकन्या असो वा जनशताब्दी किंवा अगदी आपला लाल डब्बाही.

सौंदर्यसृष्टीने भरलेलं कोकण वर्षातून एकदा नुसतं पाहायला मिळाले तरी डोळ्याचे पारणे फिटते, आणि गणपतीत कोकणवारी म्हणजे तर त्याची मज्जा वेगळीच! कोकणातील विशेषता आहे ती म्हणजे “मातीच्या गणपती”ची, इथे बरेचदा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळातील गणपतीही शाडूमातीचे बघायला मिळतात, आणि बहुतांशी घरगुती गणपती देखील हे शाडूमातीचे असतात. आपल्या शहरांमध्ये गणपती विसर्जन झाल्यावर अनेक पोस्ट मीडियावर येतात, त्या विसर्जन झाल्यावर समुद्रांच्या किनारपट्टीची झालेली अवस्था किंवा गणपती विसर्जनानी नदीतील मेलेले मासे इत्यादी-इत्यादी, पण खरंच विचार केलाय कधी की आपण घरच्या घरी खरच इको फ्रेंडली गणपती बनवू शकतो का ते?

गणपती बाप्पा हा नेहमीच इको फ्रेंडली होता, फक्त आपण तो बनवू शकत नाहीये, इको फ्रेंडली म्हणून अनेको प्रकारचे गणपती आपल्याला प्रदर्शनात, दुकानात किंवा प्रसिद्धीमाध्यमांवर, बातम्यांमध्ये बघायला मिळतात. कागदाच्या लगद्याचा, अर्धी व्हायटिंग पावडर आणि कागदाचा लगदा यातून गणपती बनवतात याउपर तर गाईच्या गौऱ्यांपासूनही गणपती बनवलेलाही पहिला आहे.पण त्यासाठी वापरलेलं साहित्य, दिलेले रंग, कागद तयार करताना वापरलेली रसायनं खरच इको फ्रेंडली असतात का? यावर सर्वांनीच विचार करायला हवा.

अशाच एका गणेश चतुर्थीला खणखणीत आणि स्पष्ट हाक ऐकू आली, अर्थात गोखले आजोबांची, गोखले आजोबांनी हाक मारून “दर्शनास घरी येऊन जा”, असे आमंत्रण दिले आणि मी ठरल्याप्रमाणे अगदी वेळेवर गेलो, गणपतीसमोर हात जोडून उभा राहिलो आणि आश्चर्यचकित झालो, गणपतीची सुबक मूर्ती, गणपती समोर हात जोडून उभा राहिलेला छोटासा उंदीरही खूप छान दिसत होता आणि सजावटीसाठी खऱ्या फुलांचे हार होते, मनात आले, “खरा इको फ्रेंडली गणपती सापडला!” सोन्याचा गणपती पाहून होणार नाही तितका आनंद मला हा “मातीचा गणपती” पाहून झाला, ही सुंदर कोरीवकाम केलेली मूर्ती होती शुद्ध शाडू मातीची, रंग न दिलेला गणपती होता, अगदी गंधासाठीदेखील गोखले आजोबांच्या नातवाने तांदुळाचे पीठ वापरले होते, तेव्हा लक्षात आलं की “खरं देवपण हे मूर्तीच्या रंगावर अवलंबून नसून ते भक्ताच्या मनातल्या देवाच्या भक्तीवर असतं.”

शाडूमाती किंवा अगदी नदीकाठच्या लाल मातीचे देखील छान गणपती तयार होतात, त्यात फक्त मूर्तीचा आकार, मातीत किती पाणी वापरायचे अशा प्रमाणांवर लक्ष ठेवावे लागते, मूर्ती कोरायची साधनेही दुकानात उपलब्ध असतात. आपण सर्वांनी एकदा तरी प्रयत्न करून बघावाच.

मग एखाद्याबरोबर गणपती तयार करता-करता “करायला गेलो गणपती आणि झाला मारुती” ही म्हण खरी झाली तरी, काय सांगावे दोन-चार प्रयत्नांमध्ये सुखकर्ता विघ्नेश्वर कृपेने यात यश येईलही. नाहीतर हनुमान जयंती आहेच!

तेव्हा या गणेशचतुर्थीच्या आधी तुम्हाला आवडेल आणि मनाला पटेल असा “मातीच्या गणपती”ची सुबक मूर्ती आपल्या हातांनी तयार करायचा प्रयत्न नक्की करून पहा.

Categories
Uncategorized माझा कट्टा

गुढीपाडव्यातील विविधता!

गुढिपाडव्याची ,गुढी. Illustration by – सौरभ गाडगीळ.

गुढीपाडवा आहे म्हणल्यावर आपण सगळेच कसे एकदम उत्साहाने खरेदी करतो. नवीन कपडे, नवीन दागिने. प्रत्येक सणाच्या आधी घराची स्वच्छता करणं हे मगं आपोआप आलंच. पाडवा असो, दिवाळी असो किंवा अगदी श्रावण महिना असो वातावरणात कसं चैतन्य पसरते. लहान असताना मला असं वाटायचं की  सगळे सण फक्त महाराष्ट्रातचं साजरा होतात, किंबहुना त्यावेळी महाराष्ट्राच्या बाहेरील लोकं कुठले सण साजरा करतात? हा प्रश्नचं कधी माझ्या मनात आला नाही. जसं महाविद्यालयीन शिक्षणाला सुरुवात झाली तसं काही तेलगू, कर्नाटक या प्रांतातील मैत्रिणींच्या सहवासात आल्याने त्यांच्याकडील त्या सणांचे महत्व कळलं. तर आज माहिती करून घेऊया त्यांच्या नवीन वर्षाबद्दल म्हणजे जसं आपण चैत्रातील शुद्ध प्रतिपदेला गुढीपाडवा साजरा करतो, तसंच इतर काही दुसऱ्या राज्या मध्ये नवीनवर्ष कसे साजरा करतात. चैत्र नवरात्र हे देखील याच दिवसापासून सुरु होते. रामनवमीच्या दिवशी या नवरात्रीचा शेवटचा म्हणजे नववा दिवस असतो.

गोवा

गोव्याची आणि महाराष्ट्राची गुढीपाडवा साजरा करण्याची पद्धत बरीचशी सारखी आहे. गोव्यातही गुढी उभी केली जाते. गुढीपाडवा  गोव्यामध्ये पाडवो” असं म्हणलं जातं. येथेही दारावर तोरणं, रांगोळी आणि गुढी उभी करणे याला महत्व आहे. कडुलिंब आणि गुळ एकत्र करून त्यादिवशी सेवन करणे याला महत्व आहे. देवळामध्ये जाऊन देवदर्शन घेणे. तिथे खास सांन्ना असा इडली सारखा पदार्थ तयार केला जातो. खवलेल्या नारळाच्या गोड रसाबरोबर खाल्ला जातो. काही जण हिट रोस हा गोड इडलीचाही बेत करतात. पंचांगाची पूजा करून त्यातील संवत्सर फल वाचले जाते.

कर्नाटक

कर्नाटकातही गुढीपाडवा साजरा करण्यात येतो. “उगादी\युगादी” या नावाने संबोधला जातो. नवीन युगाचा आरंभ असा त्याचा अर्थ. या सणासाठी नवीन कपड्यांची खरेदी केली जाते. कर्नाटकातसुद्धा  आंब्याच्या डहाळ्यांचे तोरण प्रवेशद्वारावर लावण्यात येते. पुरण पोळी याला इथे होळिगे किंवा ओबट्टू असं म्हणतात. कैरी घालून केलेले चित्रान्न असे काही खास पदार्थ केले जातात. इथेही कडुलिंब आणि गुळ एकत्र करून खाण्याची प्रथा आहे. पंचांगाची पूजा करून त्यातील संवत्सर फल वाचले जाते. देवळामध्ये जाऊन देवदर्शन घेणे.

आंध्र प्रदेश

आंध्र प्रदेश येथे गुढी पाडव्याला “उगादी” असे म्हणतात. नवीन वर्षाची सुरुवात म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो. येथेही पहाटे अभ्यंगस्नान केले जाते. रांगोळी आणि दारावर आंब्याच्या पानांचे तोरण याला महत्त्व असतं. पचडी नावाचा खास पदार्थ बनविण्यात येतो.

तर माझ्या असं लक्षात आलं की, राज्य कुठलेही असो, नवीन वर्षाचं सगळेच जण अगदी उत्साहात स्वागत  करतात. बोली भाषा वेगळी असते. साजरा करण्याच्या पद्धतीही वेगळ्या असतात. एकाच सणाला नावंही वेग-वेगळी असतात. गुढीपाडवा, युगादी, उगादि अशी. सगळ्यांच्या मनातील श्रद्धा आणि भाव एकच असतो. ती म्हणजे कृतज्ञता ब्रह्म देवासाठी, सृष्टी निर्माण केली म्हणून.

मग या सृष्टीचे संरक्षण करता यावं यासाठी आपण काय करू शकतो? याचाही विचार करायला हवा. नवीन वर्षाची सुरुवात करताना आपले सगळेच सण आणि उत्सव हे पर्यावरणपुरक कसे साजरा करता येतील? याचा विचार करूया! चला तर नवीन संकल्प करू “पर्यावरणपुरक सण साजरा करू!”

Categories
Uncategorized संस्कार

गुढीपाडवा: ह्याच तिथीला झाला वाली वध

गुढीपाडव्याच्या सुमंगल दिनी आपण चांगल्या विचारांची कामना करतो ते वाईट विचारांना तिलांजली देऊनच. हाच आदर्श आपल्याला  प्रभू रामचंद्रांनी दिला आहे. दुष्टांचा संहार, सृजनांचा विकास आणि धर्माची स्थापना करून श्रीरामांनी नवीन पर्व सुरू केले तेही याच तिथीला.

मित्र-मैत्रिणींनो,  श्रीरामांच्या बाणांनी घायाळ झालेला वाली श्रीरामांना विचारतो, “शत्रुता तर माझी आणि सुग्रीवची होती मग हे प्रभू तुम्ही मला का मारलं?” मरता मरता श्रीरामांनी वालीला काय गुपित सांगितले त्याचीच हि गोष्ट.

उंच पर्वत शिखरावर बसून रिक्ष { सुग्रीवाचे आणि वालीचे वडील} पुत्र सुग्रीव विचार करत असतो. आता आपण या आपल्या किष्किंधा नगरी साठी काय करू शकू ? आपला मोठा भाऊ वाली याच्या त्रासापासून कसे सोडवू यात ? आपली पत्नी रोमा हिला वालीच्या छळापासून कसे मुक्त करूयात ? आपल्या वानरसेनेला कसे उत्तम भविष्य देऊ शकू? हे सर्व विचार चालू असताना तिथे सुग्रीवाचा परममित्र हनुमंत येऊन उभा ठाकतो.  त्याच्याबरोबर श्री प्रभू रामचंद्र आणि त्‍यांचे बंधू लक्ष्मण असतात. हनुमान आपल्या परम मित्र सुग्रीवास म्हणतो, “सोडून दे चिंता सारी प्रभू रामचंद्र उभे ठायी।” सांगण्याचे तात्पर्य असे की प्रत्यक्ष श्रीरामचंद्र आपल्या मदतीसाठी आले आहेत.

पण अजूनही सुग्रीवाच्या चेहऱ्यावरचे प्रश्नचिन्ह तसेच. आपल्या बलदंड अशा भावास हे श्रीरामचंद्र कसे काय बुवा धडा शिकवू शकतील. कारण वाली तर एका झटक्यात सात झाडांना उद्ध्वस्त करणारा बलशाली वानर. पण प्रभु रामचंद्रांची कीर्ती शक्ती सुग्रीवास थोडीच माहीत होती.  मग काय श्रीरामांनी सात झाडं एकाच बाणांनी जमीनदोस्त केली.

तेवीं आपुल्या सामर्थ्यानें। साऱ्या जगा थक्क करणें।

परी आपुली न होऊं देणे। चलबिचल कशानेंही।

(अनुवाद ज्ञानेश्वरी, स्वामी वरदानंदभारती, अध्याय १८, श्लोक ४३, अनुवाद ९५१)

असेच सामर्थ्य होते श्रीरामांचे. मग काय सुग्रीव गेला वालीला युद्धाचे आवाहन करायला!

त्यानंतर सुरू झाले वाली आणि सुग्रीव यांचे युद्ध, वालीच्या जबरदस्त शक्ती पुढे सुग्रीवाचा टिकाव लागेना. बरं त्यात वालीला महादेवांनी दिलेले वरदान, की जो त्याच्यासमोर जाऊन युद्ध करेल त्याची अर्धी ताकद वालीला मिळेल. ठरल्याप्रमाणे श्रीराम, वालीवर नेम साधतच होते पण झालं असं की, लांबून सुग्रीव आणि वाली एकसारखेच दिसत होते. चुकून बाण सुग्रीवास लागला तर काय?

सुग्रीव जखमी होऊन आला आणि श्रीरामांनी सुग्रीवाला त्यांची अडचण सांगितली. पण त्या अडचणीवर मात करायचा उपाय सुद्धा प्रभुंनीच दिला. आता सुग्रीवाला त्यांनी नीलकमलांची माळ दिली गळ्यात घालायला. जेणेकरून त्यांना लांबून सुद्धा सुग्रीव ओळखू यावा.

मगं काय, परत सुरू झाले वाली आणि सुग्रीव यांचे युद्ध. आता या वेळेस मात्र दोघांचे युद्ध सुरू असताना श्रीरामचंद्रांनी बाण सोडला तो थेट वालीस लागला. जमिनीवर कोसळताना वालीला श्रीराम येताना दिसले. त्यांनी श्रीरामाला प्रश्न विचारला की शत्रुता माझी आणि सुग्रीवाची होती, मग हे प्रभू तुम्ही मला का मारले?

त्यास उत्तर देताना श्रीरामचंद्र म्हणाले,

अनुज बंधू  भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी।।

इन्हहि कुदृष्टि  बिलोकइ जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई।।

श्रीराम म्हणाले,”हे वाली ऐक छोट्या भावाची पत्नी, बहिण ,पुत्राची पत्नी आणि कन्या या चार समान आहेत यांना जो वाईट नजरेने पाहतो त्याला मारल्याने काहीही पाप घडत नाही।।४।।”( तुलसीदास विरचित, श्रीरामचरितमानस,किष्किंधाकाण्ड)

Categories
Uncategorized प्रवास

सिंगापुर अथवा सिंगापुरा – द लायन सिटी

शाळेला सुट्टी पडली कि मुलांना लागतात vacation ला जायचे वेध. हल्ली पूर्वी सारखं मामाच्या गावाला जाऊन भागत नाही,तर हट्ट असतो कुठेतरी नवीन आणि इंटरेस्टिंग जागी जाण्याचा. त्यात नेमका कुठलातरी मित्र किंवा मैत्रीण ऍब्रॉड जाऊन आले असतात आणि मग सुरु होते आपण या वर्षी कुठे जायचं याचं प्लँनिंग. भरपूर टूर्सच्या जाहिराती आणि भारत/भारताबाहेरचे विविध ऑपशन्स बघून अखेरीस सिंगापुर हे ठिकाण नक्की केलं.

कोणत्याही वयोगटाच्या लोकांना आवडेल असं सिंगापूर. टूर्स आणि ट्रॅव्हल्स तर्फे भरपूर ऑपशन्स मिळतात. काही बजेट मध्ये असतात पण आवडत नाहीत तर काही बजेटच्या बाहेर. अश्यावेळी मी स्वतः ट्रिप प्लॅन करायचं ठरवलं. तिथे जाऊन आलेले मित्र आणि नातेवाईक यांच्याकडून माहिती गोळा केली आणि फॉर एव्हरीथिंग एल्स, google आहेच आपलं.

सिंगापुर हा आधुनिक आणि पर्यटकांना अनुकूल असा देश आहे. इथल्या पर्यटन स्थळांची माहिती जागोजागीचे  नकाशे आणि  माहिती पुस्तिकाद्वारे पर्यटकांसाठी उपलब्ध असते. इंग्रजी भाषेचा जास्त वापर आणि उत्तम वाहतूक व्यवस्था असल्यामुळे पर्यटकांची चांगली सोय होते. भारतीयांची लोकसंख्या खूप प्रमाणात आहे(तामिळ ही सिंगापुरची चार अधिकृत भाषांपैकी एक), यामुळे इंडियन आणि खासकरून शाकाहारी  जेवणाचे भरपूर उपहारगृह आहेत.

चला तर बघूया सिंगापुरमध्ये काय करावे, कुठे राहावे, कसे फिरावे?

युनिव्हर्सल स्टुडिओज 

लहान मुलांना आणि युनिव्हर्सल स्टुडिओजच्या चित्रपटांच्या चाहत्यांना आवडेल असं ठिकाण. ट्रान्सफॉर्मर्स, इजिप्शन मम्मी, जुर्रासीक पार्क, श्रेक, मदगास्कर इत्यादी अश्या विविध राइड्स आहेत. ४डी शोज, परेड्स, थीम रेस्टॉरंट्स आणि टॉय शॉप्स यांनी परिपूर्ण असं हे ठिकाण फिरायला किमान एक दिवस लागतो.

सेंटोसा आयलँड

हे स्थळ खासकरून पर्यटनासाठी विकसित केलेले आहे. सिंगापुर मधील सर्वात मोठा मरलायनचा पुतळा इथेच आहे. सुप्रसिद्ध एस. इ. ए मत्स्यालय आणि म्युसियम, विविध आकर्षणं, राइड्स, कॅसिनो, रेस्टॉरंट्स आणि बीचेस इथे आहेत. विंग्स ऑफ टाइम नामक लेजर शो दर सायंकाळी इथे आयोजित केला जातो.

सिंगापुर प्राणीसंग्रहालय, रिव्हर आणि नाईट सफारी व जुरॉन्ग बर्ड पार्क

सिंगापुरचे प्राणीसंग्रहालय जगात सर्वोत्तम असल्याचे म्हणतात व खुले प्राणिसंग्रहालय हा अनोखी संकल्पना इथे आपल्याला अनुभवायला मिळतो. विविध प्रकारचे प्राणी, सरीसृप, कीटक इथे पाहायला मिळतात. सिलायन, बर्ड आणि एलिफंट शो इथे होतात. रिव्हर आणि नाईट सफारी पण एकाच परिसरात आहे आणि हे तिन्ही पार्क एका दिवसात फिरून होतात. जुरॉन्ग बर्ड पार्क हे इथून लांब असल्यामुळे इथे जायला वेगळा दिवस लागतो. साधारण ४-५ तासात हे पार्क बघून होतं.

मरिना बे, गार्डन्स बाय द बे, सिंगापुर फ्लायर, बोटॅनिकल गार्डन्स इत्यादी पर्यटक ठिकाणं मुख्य शहरात आहेत आणि एक दिवसात बघून होतील. साधारणपाने सिंगापुर फिरण्याकरता ४-५ दिवस पुरेसे आहेत.

अंतर्गत प्रवास, फूड आणि शॉपिंग

सिंगापुर मध्ये अंतर्गत प्रवास करण्यासाठी सार्वजनिक वाहतूक सर्वात उत्तम पर्याय आहे. इझी लिंक टुरिस्ट पास द्वारे बसेस व ट्रेन्स मध्ये प्रवास करणे अगदी सोपे आहे. जर आपण शाकाहारी असाल तर लिटिल इंडिया, फेरेर पार्क परिसरात राहण्याचे हॉटेल निवडा. इथे भारतीय रेस्टॉरंट्स जास्त असल्यामुळे जेवणाचे बरेच पर्याय मिळतील. मांसाहारी लोकांनी इथले लोकल स्ट्रीट फूड व हॉकर  स्ट्रीट्सना नक्की भेट द्यावी. इथले सिंगापुर चिली क्रॅब खूप प्रसिद्ध आहे.

शॉपिंग साठी ऑर्चर्ड रोड, बुगीज, चायना टाऊन  येथे हाय एन्ड ब्रॅण्ड्स पासून सोवेनियर्स पर्यंत सर्व मिळतं.

ट्रॅव्हल टीप:
  • एस. इ. ए मत्स्यालय, युनिव्हर्सल स्टुडिओज, प्राणीसंग्रहालय, रिव्हर आणि नाईट सफारी व जुरॉन्ग बर्ड पार्क इत्यादींच्या कॉम्बो तिकिट ऑफर्स उपलब्ध असतात व त्यांची व्हॅलिडिटी सात दिवसांची असते. हे तिकिट स्वतंत्र तिकिटांपेक्षा  स्वस्त असतात त्याच बरोबर पर्यटकांना काही फ्री कुपनही  दिली जातात.
  • युनिव्हर्सल स्टुडिओज सेंटोसा मध्येच असल्यामुळे तिथे जाण्यास एकच मार्ग आहे. MRTचा (ट्रेन) वापर करणार्यांनी हार्बर सिटी स्टेशन वर उतरून विवो सिटी मॉल कडे जावे. तिथून सेंटोसा साठी खास ट्रेन आहे. सेंटोसा ब्रॉडवॉक वरून चालतही  जाता येतं.
  • युनिव्हर्सल स्टुडिओज मध्ये प्रत्येक राईड साठी वेटिंग असते, त्यामुळे लवकर जाऊन कोणत्या राइड्स आपल्याला नक्की करायच्या आहेत हे ठरवून त्या आधी करणे सोयीस्कर. फास्ट ट्रॅक पास पण उपलब्ध असतो.
  • सिंगापूर उष्ण देश असल्याने फिरताना कॉटनचे कपडे, आरामदायक शूज, गॉगल,सन्स्क्रीन लोशन, हॅट, पाण्याची बाटली इत्यादी आपल्या जवळ ठेवा.
  • अंतर्गत प्रवासासाठी लागणार इझी लिंक कार्ड आणि मोबाईल कॉलिंग कार्ड एअरपोर्ट वर उपलब्ध असतात.
  • विदेशी करन्सी भारतात एक्सचेंज करावी.

हैप्पी ट्रॅव्हलिंग!

मरलायन