Categories
आरोग्य महत्वाचे दिवस

शुभ संक्रांत : सुगड घ्या सुदृढ राहा

नवीन वर्षाच्या खूप खूप शुभेच्छा. नवीन वर्ष नवीन सण घेऊन येतो. त्यात वर्षातला पहिला सण म्हणजे संस्कृती आणि आरोग्य या दोन्हीची उत्कृष्ट सांगड असणारी आपली मकरसंक्रांत.

संक्रांतीची माहिती – बोरन्हाण आणि सुगड

आता संक्रांत म्हटलं की आठवते ते लहान मुलांचे बोरन्हाण. माझ्या लहानपणी, ह्या गोष्टीची मी खूप आतुरतेने वाट बघायचे. कधी तो सगळा खाऊ बाळाच्या डोक्या वरून खाली पडतोय आणि मी तो गोळा करतीये. बोरन्हाण म्हटलं की मला प्रेमाने आपल्या छोट्याश्या पिल्लाला भरवणारी आईच आठवते. हे कसं? तर गंमत अशी आहे. आई जसे वेगवेगळ्या युक्त्या, शक्कल लढवून चिमुकल्याला खाऊ घालते. तसेच आपल्या संस्कृतीत खेळाच्या माध्यमातून मुलांनी पौष्टिक पदार्थ खावेत म्हणून शोधून काढलेली ही शक्कल. हा सगळा खाऊ आपल्या शरीराला उपयुक्त आहे म्हणून तो खा. असे या बाळगोपाळांना सांगितलं तर ते खातील का? नाही ना! म्हणूनच नाचत बागडत वेचून खायचा हा गंमतशीर खेळ.

 संक्रांतीची माहिती - Sugad and Sankrantichi mahiti

संक्रांति मध्ये अजून एक येणारी गंमत म्हणजे सवाष्णींच सुगड. हे सुगड बघून मला समुद्रमंथनाची गोष्ट आठवते. सुगडाचा आणि समुद्रमंथनाचा तसा काही संबंध नाही. पण यामध्ये एका गोष्टीचे मात्र साम्य आहे. समुद्रमंथनात जशी वेगवेगळी रत्ने बाहेर आली त्याच प्रमाणे सुगडातून सुद्धा रत्नेच  बाहेर येतात. ही रत्ने म्हणजे शेतात बहरलेलं नवं पीक. या उपयुक्त रत्ना मुळेच तर त्याला सुघट असं म्हणतात. (सुघट- चांगला असा घडा. सुगड अपभ्रंश आहे सुघट ह्या शब्दाचा.)

बोरन्हाण काय किंवा सुगड काय या सगळ्यांमध्ये वापरण्यात येणारी रत्ने सारखीच आहेत.  उघडूयात का रत्नांचा खजिना?

माणिकां सारखी गाजरं :-

हिवाळ्यात येणारी गाजरं शरीराला उष्णता देतात. हीच गाजर जेवल्यानंतर खाल्ल्यास दातही स्वच्छ होतात. शिवाय ते डोळ्यांसाठी उत्तम असते हे तर जगजाहीर आहे. तंतुमय पदार्थ असलेलं गाजर पचनशक्ती सुधारण्यासाठी सुद्धा मदत करते 

पाचूं सारखे मटार :-

भरपूर तूप लावून तिळगुळाच्या पोळीवर ताव मारताय ना! मग मटार खायला विसरू नका. कारण ह्याच्यात fats चे प्रमाण अगदी कमी व शिवाय fibers चे प्रमाण जास्ती असते म्हणजे तुमचं वजन तुमच्या ताब्यात राहणार.

जेड सारखा डहाळा ( ओला हरभरा) :-

हिवाळ्यात सगळ्यांमध्ये व्यायाम करायचा उत्साह संचारतो. व्यायाम म्हटलं की डोले- शोले, muscles ची ताकद वाढवायची तयारी. हो ना! कशी? निसर्गाने ती सोय सुद्धा करून ठेवलेली आहे. बाजारात येणारा कोवळा, लुसलुशीत डहाळा. भरपूर protein असलेलं एक उत्तम माध्यम. बाकी तर हाडांसाठी, दातांसाठी, रक्त वाढवण्यासाठी त्याच्यात calcium, phosphorus, iron हे तर आहेच.

पुष्कराज सारखी बोरं :-

थंडी नंतर येणाऱ्या उन्हाळ्यातील व पावसाळ्यातील ऋतू बदलांना सामोरं जाण्याची सोय बोरं खाऊन आपल्याला करता येते. थोडक्यात काय बोरं खाण्याने आपली प्रतिकारशक्ती वाढवण्यास मदत होते. (Vitamin C  चा भरपूर साठा बोरां मध्ये सापडतो.) त्याच vitamin C मुळे तिळगुळाच्या पोळीतून, हरभऱ्यातुन, गाजरतून जे iron मिळतं ते शोषून घ्यायचं काम सुद्धा आपोआपच होतं. ह्यामुळे एकाच कृतीतून दोन गोष्टी साध्य करता येतात म्हणजे हे तर असं झालं ना की मुर्ती लहान पण किर्ती महान.

हिऱ्यां सारखा ऊस :-

सणासाठी लागणारा गोडवा व माधुर्य द्यायचे काम शेतातल्या ताज्या उसाचे. शिवाय हिवाळ्यात भरपूर लागणार्‍या कॅलरीज ऊसातून मिळतात व त्यामुळे शरीरातील ऊब टिकून राहते.

Food for thought :-

संक्रांति बद्दलची माहिती तर झाली. पण पतंग उडवायचा राहिलाच ना! उडवायचा का मग पतंग? कोवळ्या उन्हात पतंग उडवुयात व त्याचबरोबर निसर्गाकडून फ्री मध्ये vitamin D सोबत घेऊन येऊयात. ही सोय सुद्धा आपल्या संस्कृतीने करून ठेवलेली आहे. 

मकर संक्रांतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

Navy Day, पहिल्या आरमार दिनाची गोष्ट .

नमस्कार मंडळी, आज ४ डिसेंबर म्हणजेच India Navy Day चे औचित्य साधून तुम्हा सर्वांसाठी स्वराज्याच्या पहिल्या आरमार (Navy) दिनाची गोष्ट घेऊन आलीये. दिवाळी साठी मुंबईमध्ये गेले असताना सावरकर स्मारकात सागर शक्ती नावाचे प्रदर्शन पाहण्याचा योग आला. या प्रदर्शनात आपल्या भारतामध्ये असलेल्या युद्धनौकांच्या हुबेहूब प्रतिकृती ठेवलेल्या होत्या. वसुबारस (दिवाळीचा पहिला दिवस) या दिवसाचे औचित्य साधून ३ दिवसांचे हे प्रदर्शन होते. आता तुम्ही म्हणाल की वसुबारस अगदी ऐन दिवाळीत का हे प्रदर्शन? तर….

गोष्ट सुरू होते शके १५७९{सन १६५७} (अश्विन कृष्ण द्वादशी) दिवाळीचा पहिला दिवस वसुबारस. कल्याण खाडी शेजारी शिवाजी महाराजांनी दुर्गाडीचा किल्ला बांधायला सुरुवात करून मराठा आरमाराचा (Maratha Navy) पाया रचला. त्यांचे असे ठाम मत होते की ज्याच्याजवळ आरमार त्याचा समुद्र म्हणूनच शिवाजी महाराजांना फादर ऑफ नेव्ही असं म्हटलं जातं. कल्याणच्या खाडीत त्यावेळच्या भारताच्या पहिल्या जहाजांची निर्मिती झाली आणि ह्या दिवसाची आठवण म्हणून आपण आरमार दिन (Maratha Navy day )साजरा करतो.

पुढे शिवाजी महाराजांनी अनेक सागरी किल्ल्यांची निर्मिती केली. (सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, पद्मदुर्ग इत्यादी.) त्याचबरोबर अनेक जहाजांची सुद्धा निर्मिती केली. (*गलबते-जलत हालचालींचे छोटे जहाज, *गुराबे- मोठे जहाज, *मचवा- व्हलवणारे जहाज,*शिबाड- तोफा असणारे मालवाहू जहाज इत्यादी.)

मराठा आरमार पुढे आणखीन भक्कम केले ते कान्होजी आंग्रे यांनी. कान्होजींची वडील तुकोजी आंग्रे हे सुद्धा महाराजांच्या सेवेत होते. त्यामुळे स्वामी भक्ती कान्होजींच्या रक्तातच होती. त्यांची चाणाक्ष बुद्धी व कष्टाळू वृत्ती यामुळे राजाराम महाराज (शिवाजी महाराजांचे पुत्र) यांनी त्यांना सरखेल (Admiral) ही पदवी दिली. या पदवीला शोभेल अशी अफाट कामगिरी कान्होजींनी करून दाखवली. त्यांच्या कुशाग्र नीती पुढे शत्रूची दाणादाण उडायची. आता तुम्ही म्हणाल कशी? 

 तर समुद्रात बांधलेला विजयदुर्ग किल्ला या किल्ल्याची एक जादुई गंमत होती. ही गंमत खुद्द शिवाजी महाराजांनी करून घेतली होती. या जादूई गमतीचा उपयोग आंग्र्यांनी मात्र करून घेतला व शत्रूची पळताभुई करून टाकली. जादुई गंमत ना! सांगते… किल्ल्याच्या बाजूने समुद्राच्या आत एक अदृश्य भिंत(तटबंदी) होती.{ह्या भिंतीचा उल्लेख लेखक गोविंद सरदेसाई ह्यांच्या मराठा रियासत ह्या पुस्तकात सापडतो.} अदृश्य अश्यासाठी की समुद्राला जरी ओहोटी आली तरी ही भिंत दिसायचीच नाही. त्यामुळे काय व्हायचं मोठी-मोठी आक्रमण करणारी शत्रूची जहाजं त्या भिंतीला आपटून अगोदरच तुटून जायची.

शत्रूला नेस्तनाबूत करण्याची आणखीन एक शक्कल आंग्र्यांनी  शोधून काढली. विजयदुर्गच्या किल्ल्या पासून समुद्रात सुमारे दोनशे किलोमीटर आत गेल्यावर खोल समुद्राच्या मधोमध एक नैसर्गिक टेकडी होती. सरखेल कान्होजींनी त्या टेकडीवर तोफांसह काही मावळे कायम सज्ज ठेवलेले असायचे. जेव्हा शत्रूची जहाजे यायची तेव्हा त्यांच्या तोफांची तोंड कायम  किल्ल्याच्या दिशेने असायची आणि ही टेकडी होती भलतीकडेच ती काही शत्रूला दिसायचीच नाही. त्यामुळे काय व्हायचं अचानक वेगळी कडूनच तोफ-गोळे शत्रूच्या जहाजांवर आदळायचे व शत्रू गोंधळून जायचा.

नंतरच्या काळात त्याच किल्ल्यावर कान्होजींनी गोदी (Dock) उभारण्याचे काम केले. या गोदी मुळे अख्खे 500 टन वजनाचे जहाज किल्ल्यामध्ये आत यायची सोय झाली. अंदमानच्या बेटावर  सुद्धा आंग्र्यांचं वर्चस्व होतं. त्यामुळे ही बेटे भारतभूमीला जोडण्याचे श्रेयही त्यांनाच जाते.

आंग्रेच्या ह्याच पराक्रमामुळे डच, फ्रेंच, पोर्तुगीज, इंग्रज  त्यांच्या पुढे कधीच जिंकू शकले नाहीत. नंतर तर पोर्तुगीज, इंग्रज एकत्रित झाले व मराठा आरमारावर त्यांनी हल्ला केला. पण कान्होजीं पुढे त्यांचा काही टिकाव लागला नाही. तर असे हे दर्याबहाद्दर कान्होजी आंग्रे. त्यांच्या अख्या आयुष्यात ते एकही लढाई हरले नाहीत.

अशी ही दिवाळीच्या दिवशी सुरू झालेल्या मराठा आरमाराची गोष्ट.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

अनंत पद्मनाभ व्रत पूजा

श्री गणपती उत्सवातील अनंत चतुर्दशी दिवस. म्हणजेच भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी हा दिवस.ह्या दिवशी करायचे व्रत म्हणजे “अनंत पद्मनाभ व्रत”. ह्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे व्रत सुरू केल्यावर १४ वर्षे करावे. म्हणजे एक आवर्तन पूर्ण होते. तशी ही पूजा मोठी आहे. पण खूप समाधान मिळते. आनंद, उत्साहात पूजा पार पडते. 

सौ नमिता पटवर्धन ह्यांच्या घरची अनंत व्रत पूजा

            श्री विष्णु ह्या दिवशी शेषा वर आरूढ होवून अवतरतात अशी आख्यायिका आहे. दंपतीने जोडीने ही पूजा करायची असते. लाल वस्त्र परिधान करून पूजेस बसावे. हे व्रत मुख्यतः वैभव वृद्धी, दुःख नाशक, संकट मुक्ती साठी करतात. ह्यामध्ये विशेष म्हणजे लाल दोरकाची पूजा करतात. ह्या दोरकाला १४ पदर आणि १४ गाठी मारलेल्या असतात. हा दोरक श्री विष्णू पूजेबरोबर पूजला जातो. हा दोरक पूजकाने नंतर हातात बांधायचा असतो. तो वर्षभर हातात बांधावा अशी प्रथा आहे. पण दोरकाचे पावित्र्य राखण्यासाठी पूजा विसर्जन झाल्यावर तो काढून ठेवला जातो. ह्या पूजेमध्ये प्रथम गणेश पूजन , यमुना पूजन, शेष पूजन, अनंत पूजन , दोरक पूजन केले जाते. विष्णु सहस्त्र नामाचे पठण केले जाते. अनारसे चा नैवेद्य दाखवला जातो. 

पूजे निमित्त केलेले १४ दाम्पत्य पूजन

             हे सारे सविस्तर लिहिण्यामागे हेतू आहे तो म्हणजे आमच्या घरी ( पटवर्धन, शिर्सी, कर्नाटक) ही पूजा जवळ जवळ १०० वर्षांपासून निर्विघ्नपणे होत आहे. श्री नीलकंठ राव पटवर्धनांनी हे व्रत  करण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या नंतर हे व्रत त्यांचा धाकटा मुलगा डॉ श्री.अनंत पटवर्धन यांनी सुरू ठेवले. श्री. अनंत व सौ. इंदिरा पटवर्धन यांनी ही पूजा ४२ वर्षे म्हणजेच ३ आवर्तनं पूर्ण केली. त्यानंतर हे व्रत त्यांचा धाकटा मुलगा डॉ श्री. मुकुंद पटवर्धन दंपती ने सुरू ठेवले. हे व्रत आम्ही (श्री मुकुंद व सौ नमिता) २८वर्षे केल्यानंतर यावर्षी व्रताचे उदयापन केले. हा २ दिवसांचा कार्यक्रम खूप थाटामाटात, यथासांग पार पडला. ह्यामध्ये शुद्धी होम, नांदी,  श्री अनंत व्रत पूजा , कथा वाचन, अष्टांग सेवा व दुसऱ्या दिवशी उद्यापन होम १४ दंपतींना पूजन, वायन दान, विसर्जन असा भरगच्च कार्यक्रम झाला. सर्व आप्त, मित्र, सहकारी, एकत्र येवुन खूपच नीटनेटका असा हा कार्यक्रम पार पडला. 

  ता.क. पूजेच्या माहिती मध्ये चुका ,त्रुटी असण्याची शक्यता आहे. तरी क्षमस्व.

                                         

Categories
महत्वाचे दिवस

मिसाइल मॅन!

१५ ऑक्टोबर १९३१ मध्ये त्याकाळच्या मद्रास प्रेसिडेंसि आणि आताच्या तामिळनाडू मध्ये असलेल्या रामेश्वरम या ठिकाणी एका कुटुंबामध्ये डॉ.अब्दुल कलाम यांचा जन्म झाला. भारताचे अंतराळ शास्त्रज्ञ … मिसाइल मॅन आणि सगळ्यात लोकप्रिय माजी राष्ट्रपती अशी त्यांची ओळख.  त्यांचा वाढदिवस “ जागतिक विद्यार्थी दिन ” म्हणून साजरा केला जातो आणि हाच दिवस “वाचन प्रेरणा दिन” म्हणूनही साजरा केला जातो. कलाम म्हणलं तर डोळ्यासमोर उभं राहतं ते त्यांचं उत्तुंग व्यक्तिमत्व आणि त्यांची ओघवती वाणी. आज देखील त्यांची भाषणं ऐकली कि ती ऐकत  रहावी असंच वाटतं. 

डॉ.अब्दुल कलाम यांचा वाढदिवस “ जागतिक विद्यार्थी दिन ” म्हणून साजरा केला जातो
Photo Credit – NDTV

आयुष्य कसं जगावं … स्वप्नं कशी पाहावीत.. आणि ती पूर्ण करताना अपयश आलेच तर त्याला कसे सामोरे जावे हे सगळं शिकवणारं त्यांचं आयुष्य. विद्यार्थ्याना मागदर्शन करण्यात रमणारे असे आपले सर्वांचे लाडके डॉ.अब्दुल कलाम. जगविख्यात असून देखील आणि खूप पुरस्कार मान सन्मान मिळून देखील त्यांच्या वर्तना मध्ये कायम साधेपणा असायचा  हे आपण सगळ्यांनीच बघितलं. त्यांचे बालपण खूप कष्टामध्ये गेलं. समुद्रावर जाऊन बसलं कि त्यांचे लक्ष समुद्रावर उडणाऱ्या पक्ष्यांकडे जात असे..आणि त्यातूनच त्यांनाही त्यांच्या स्वप्नांची दिशा सापडली. 

आजकाल शाळांमध्ये  जे ज्ञान दिले जाते त्यापेक्षाही जास्त गरजेचे आहे ते म्हणजे अब्दुल कलाम यांच्या सारख्या अनेक व्यक्तिमत्वाची माहिती आणि त्यांच्या आयुष्यातील त्यांचा खडतर प्रवास हा मुलांना समजावून सांगण्याची.. आयुष्य जगावं कसं ? या प्रश्नाचं उत्तर या कीर्तिमान व्यक्तिमत्वांकडे बघितलं कि मिळतं. एक शास्त्रज्ञ असले तरी त्यांचा ईश्वरी निष्ठेवर पूर्ण विश्वास होता. त्यांना आपल्या देशाचा अभिमान होता भारत देशाला सर्वोच्च स्थानावर बघण्याची त्यांची आस होती त्याचाच ध्यास घेऊन त्यांनी भारताला अनेक क्षेपणास्त्र दिली. कलाम यांचे लिखाण वाचले तर  एक वेगळीच प्रेरणा मिळते. त्यांची जास्तीत जास्त पुस्तकं आपण वाचू आणि आपल्या मुलांना वाचावयास देऊ ,यापेक्षा अजून कुठली चांगली गोष्ट असू शकते?  

एक शिक्षक म्हणूनच त्यांना ओळखलं  जावं हीच अब्दुल कलामांची इच्छा होती. विद्यार्थ्याना प्रेरणा देणाऱ्या, नाविन्याचा ध्यास देणाऱ्या आणि भविष्यात स्वप्नं  बघा आणि ती पूर्ण करण्यासाठी सतत शिकत रहा, संघर्ष करा अशी चेतना निर्माण करणाऱ्या या थोर व्यक्तीचा अंत २७ जुलै २०१५ मध्ये  शिलॉंगला चालू असणाऱ्या एका व्याख्यानामध्ये विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतानाच झाला. आपल्यातला तो एक तारा निघून गेला ज्याची जागा परत कधी कुणीच घेऊ शकत नाही. आज त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन म्हणून माझी शब्दांजली त्यांना समर्पित.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

निरंतर ज्ञानेश्वरी

नेहमीप्रमाणे पेपर वाचत होते. त्याच्यातील एक बातमी मुलांना वाचून दाखवावीशी वाटली. तर बातमी अशी होती की रमेश (काल्पनिक नाव) एका बारा वर्षाच्या मुलाने प्रसंगावधान दाखवून त्याच्या मित्रांचे प्राण वाचवले. बातमी वाचून दाखवल्यावर मुलं म्हणाली की “आम्ही पण असं काम केलं तर आमचं नाव पेपर मध्ये छापून येईल का?” आता मुलांच्या या प्रश्नाला काय उत्तर देऊ? पेपर मध्ये नाव यावं म्हणून चांगलं काम करायचं का? नाही ना ! पण मग मुलांना कसं समजावून सांगू. विचार करता करता मला एक गोष्ट आठवली, गोष्ट आहे एका ग्रंथाची. जो ग्रंथ गेली सातशे वर्षांपासून आपण पाहतो आहे. त्याची मनापासून पूजा करतो आहे. ज्याची ओवी न ओवी आपण आपले जगणे सुसह्य करण्यासाठी वापरतो. तुम्हाला एव्हाना कळलं असेल, तो ग्रंथ म्हणजे भावार्थदीपिका म्हणजेच आपली ज्ञानेश्वरी. तर गोष्ट अशी आहे….

नेवासे या गावी ज्ञानेश्वर महाराज गीतेचे निरुपण मराठीत करणार. ही बातमी पंचक्रोशीत पसरली. हा हा म्हणता लोक जमा झाले. प्रवरा नदीच्या तीरावर असलेल्या शिवमंदिरात सगळी जमवाजमव झाली.

 ज्ञानेश्वर महाराज ओव्या सांगणार आणि सच्चिदानंद बाबा त्या ओव्या उतरवून घेणार आणि म्हणूनच सच्चिदानंद बाबांच्या जवळ मसी भरून मसी पात्र व पिसाची लेखणी अशी सगळी जय्यत तयारी झाली. ( मसी पात्र :- शाईची दौत) ज्ञानेश्वरांन बरोबरच त्यांचे गुरु, ज्येष्ठ बंधू निवृत्तीनाथ, सोबतच सोपान व मुक्ताई आणि समस्त गावकरी मंडळी यांच्या संगतीने गीतेचे निरूपण सुरू झाले. बघता बघता अठरा अध्याय संपत सुद्धा आले आणि शेवटी ज्ञानेश्वरीच्या सांगतेचा दिवस उगवला. सर्व गावकरी मंडळींना वाटू लागले ज्ञानेश्वर माऊलींचे आभार मानलेच पाहिजेत. आता काय बरं करूयात? सर्वांनी एक मतांनी माऊलींची हत्ती वरून मिरवणूक काढायचे ठरवले. त्यासाठी लागणारी सर्व तयारी जोरात सुरू झाली हत्ती, त्याच्यावरची चांदीची अंबारी, फुले, हार, आरतीचे ताट आणि अजून बरंच काही.

शके बाराशतें बारोत्तरे । तै टीका केली ज्ञानेश्वरे ।
सच्चिदानंद बाबा आदरे । लेखकु जाहला ।।१८१०

ज्ञानेश्वरीतील शेवटची ओवी

अशी ज्ञानेश्वरीची सांगता करून ज्ञानेश्वर माऊली बाहेर आले. तेव्हा सगळ्यांनी त्यांना अंबारीत बसायची विनंती केली आणि सांगितलं की, आम्हाला तुमची मिरवणूक काढायची आहे. त्यावर माऊली म्हणाले “ह्या अंबारीत बसायची माझी योग्यता नाही पण ज्या माझ्या गुरुमुळे मी हे गीतेचे निरूपण करू शकलो त्या माझ्या निवृत्ती दादाला अंबारीत बसवा.” त्यावर निवृत्तीनाथ लगेचच उत्तरले आणि म्हणाले “आमच्या लहानपणीच आमचे माता पिता आम्हाला सोडून गेले. आमची माते सारखी काळजी घेतली ती आमच्या मुक्ताईने. गुरुं पेक्षा सुद्धा मातेचे महत्व जास्ती आहे. त्यामुळे तुम्ही आमच्या मुक्ताईलाच अंबारीत बसवा. तो मान तिचा आहे.” त्यावर मुक्ताई काय म्हणाली माहितीये का? ती म्हणाली “माझ्यापेक्षा मोठे असलेले माझे बंधू निवृत्ती, ज्ञानेश्वर, सोपान दादा  इथे असताना. मी बरी अंबारीत बसेन.” एवढें म्हणून मुक्ताई थांबली नाही, पुढे ती म्हणाली म्हणाली “खरं सांगू का गावकरी मंडळी, मी काय किंवा माझे सगळे भाऊ काय,आम्ही सगळे अशाश्वत आहोत पण माझ्या दादाने सांगितलेली ज्ञानेश्वरी मात्र शाश्वत आहे. तर तुम्ही या ज्ञानेश्वरीलाच अंबारीत बसवा.” आहे की नाही सुंदर कल्पना. सगळ्या गावकऱ्यांना पटेल असंच बोलली मुक्ताई. नंतर सर्व गावकरी मंडळींनी मखमलीच्या वस्त्रांमध्ये ज्ञानेश्वरी बांधली आणि तिलाच अंबारीत ठेवून तिची मिरवणूक काढली.

ही गोष्ट आपल्याला हेच सांगते की, व्यक्तीच्या नावा आणि देहापेक्षा सुद्धा त्याचं कार्य मोठे असायला पाहिजे. ह्या चार भावंडांचा दृष्टिकोन सुद्धा आपल्याला हेच सांगतो . म्हणूनच आज इतकी वर्ष होऊन सुद्धा ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी आजही निरंतर आपल्या बरोबर आहे आणि नंतरही राहील. त्याच ज्ञानेश्वरीची आज जयंती आहे. त्याचीच ही गोष्ट.

सौ. मानसी दीक्षित .

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

लोकमान्य टिळक शताब्दी पुण्यस्मरण.

१ ऑगस्ट, लोकमान्य टिळक यांची पुण्यतिथी . १ ऑगस्ट १९२० रोजी  त्यांचे देहावसान झाले. नुकतीच त्यांची ९९वी पुण्यतिथी झाली. त्याच बरोबर लोकमान्य टिळक यांचे स्मृती शताब्दी पुण्यस्मरण वर्ष सुरु झाले आहे. 

Photo credit- Navbharattimes.indiatimes.com

लोकमान्य टिळक यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी जिल्हातील दापोली येथील चिखली या  गावी झाला. त्यांचे पाळण्यातले नाव केशव. बाळ हे त्यांचे टोपण नाव परंतु पुढे त्यांना बाळ गंगाधर टिळक असेच ओळखले जाऊ लागले. 

लोकमान्यांचे वडील गंगाधर टिळक हे संस्कृत विद्वान होते. त्यांच्या वडिलांची बदली पुण्यास झाल्याने १० वर्षाचे असताना लोकमान्य टिळक पुण्यात आले. आपल्याला सगळ्यांनाच त्यांची शेंगाच्या टरफलाची गोष्ट माहित आहे. अन्यायाविरुद्ध लढणे हा त्यांचा स्वभावच होता. त्याच बरोबरीने निर्भीडपणा आणि स्पष्ट वक्तेपणा हा देखील त्यांचा स्वभाव होता. टिळकांना लहानपणापासूनच गणित आणि संस्कृत हे विषय आवडीचे होते. टिळकांनी शरीरास बळकटी मिळावी म्हणून शास्त्रशुद्ध आहात आणि व्यायाम या गोष्टीला देखील प्राधान्य दिले होते.  कॉलेज मधून पदवी अभ्यासक्रम त्यांनी पूर्ण केला. मुंबईच्या law college मधून त्यांनी L. L. B चा अभ्यासक्रम देखील पूर्ण केला. येणाऱ्या नवीन पिढीला राष्ट्रीय शिक्षण देता यावे या हेतूने टिळक,आगरकर, नामजोशी, करंदीकर आणि चिपळूणकर या सर्व मित्रांनी न्यू इंग्लिश स्कूल या शाळेची स्थापना केली. खरतर पुण्यामध्ये याच शाळेतील मुलांनी शिष्यवृत्ती त्या वर्षी मिळवली होती. कारण होते उत्तम शिक्षक… जे पुढील पिढीला योग्य ते ज्ञानदानाचे पुण्य करत होते. काही वर्षानी फर्ग्युसन कॉलेज पण सुरु करण्यात आले. काही नवीनच आलेल्या सभासदांमुळे आणि नवीनच सुरु झालेल्या वादामुळे टिळकांना शाळा सोडावी लागली. 

टिळक आणि आगरकर हे दोघे खूप चांगले मित्र अगदी त्यांच्या कॉलेजपासूनचे. संपूर्णवेळ  राजकारण करावयास मिळेल आणि त्यांचे विचार निर्भीडपणे मांडता येतील शिवाय प्रत्येक माणसापर्यंत आपले विचार पोहोचवता येतील या उद्दात हेतूने टिळक आणि आगरकर यांनी केसरी आणि मराठा ही वर्तमानपत्र  सुरु केली. 

केसरी हे मराठी भाषेमध्ये ,मराठा हे इंग्रजी भाषेमध्ये प्रकाशित होत असे. केसरी  या वृत्तपत्राचे काम आगरकर पाहत असत आणि मराठा या इंग्रजी वर्तमानपत्राचे काम लोकमान्य टिळक बघत असत. केसरी मधील अग्रलेख वाचून जनतेचे डोळे उघडले. इकडे ब्रिटिश सरकारला धास्ती भरली. त्यानंतर त्यांच्यावर राजद्रोहाचे खटले भरण्यात आले. टिळक आणि आगरकर यांचे वैचारिक वाद वाढू लागले. वाद कश्याबद्दल होते तर समाजातील काही सुधारणा याबद्दल. लग्नासाठी योग्य वय,किंवा विधवा पुनर्विवाह याबद्दल. टिळकांचा सुधारणेला विरोध नव्हता परंतु आमच्या सामाजिक सुधारणेसाठी इंग्रजांनी नियम तयार करणे टिळकांना कधीच पटले नाही. त्यांचे म्हणणे एकच होते सुधारणा होणे गरजेचे आहे परंतु त्या आधी स्वराज्य मिळणे हे जास्त गरजेचे आहे. टिळक आणि आगरकर हे दोघेही जहालमतवादीच होते. त्यांच्यातील वाद हा सामाजिक सुधारणेच्या अग्रक्रमाने निर्माण झाला होता. परंतु सामाजिक सुधारणेची आता गरज नाही असे टिळकांच्या म्हणण्यामुळे इतरांना ते सनातनी वाटले. आधी स्वराज्य आणि मग सुधारणा  की आधी सुधारणा आणि मग स्वराज्य याच्या अग्रक्रमामुळे टिळक आणि आगरकर वाद उदयास आले. 

लोकांना एकत्र आणण्यासाठी गणेश उत्सव आणि शिव जयंती हे दोन सार्वजनिक उत्सव टिळकांनी सुरु केले. 

लोक एकत्र आले. विचारांचे आदान प्रदान होऊ लागले. न्यायालयीन खटले हे चालूच होते. त्यातून टिळक शिक्षा भोगून परत येत आणि पुन्हा नवीन जोमाने कामाला सुरुवात करत. शेवटी टिळकांच्या लेखणीला कसा आवर घालता येईल या बुचकळ्यात ब्रिटिश सरकरदेखील पडलं. टिळकांना अडकवण्यासाठी ब्रिटिश नवनवीन नियम तयार करू लागले. परंतु त्यांना फारसे यश आले नाही.  

बंगाल फाळणीच्या वेळेस लाल – बाल – पाल हे त्रिमूर्ती लोकांच्या मनात घर करून गेली .  त्यानंतर सुरत विभाजन १९०७ या प्रकरणानंतर लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या कारागृहात पाठविण्यात आले. तिथे त्यांना तब्बल सहा वर्ष ठेवण्यात आले. टिळकांनी तिथेच फ्रेंच, पाली आणि इतर भाषांचा अभ्यास केला . गीतारहस्य हे त्यांचे पुस्तक त्यांनी तिथेच लिहिले.त्याचबरोबर The Orion आणि The Arctic Home in the Vedas. या विषयावर देखील त्यांनी पुस्तक लिहिले. ते स्वतः एक उत्कृष्ठ वकील, लेखक, संपादक, गणितज्ञ होतेच. राजकारणी देखील होते. धोरणी वृत्तीचे होते. त्यांनी सर्व जातीच्या धर्माच्या लोकांना आपलेसे केले होते. त्यांचे विचार हे सर्व लोकांना मान्य होते म्हणूनच ते लोकमान्य होते. मंडाले येथून परत आल्यावर पुण्यात बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि  लोकं त्यांना भेटण्यासाठी आली. मंडालेच्या तुरुंग वास भोगत असताना त्यांच्या पत्नी सत्यभामा बाई यांचे निधन झाले होते. परंतु काही इलाज नव्हता. लोकमान्य टिळकांचे १ ऑगस्ट १९२० रोजी निधन झाले. हिंदुस्थानच्या राजकारणामध्ये एक मोठी पोकळी निर्माण झाली.

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच” हे त्यांचे उद्गार त्यावेळीही लोकांच्या मनावर कोरले गेले, आजही कोरलेले आहेत आणि इथून पुढे देखील ते वर्षानुवर्ष ते तसेच राहतील.

फक्त शेवटी एक सांगावस वाटतं ज्या हेतूने लोकमान्य टिळकांचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून आपण स्वतः समजाभिमुख काही सत्कर्म करू शकलो तर किती चांगले होईल. येणाऱ्या पुढील पिढीतील मुलांना लोकमान्य टिळकांची पुस्तक वाचावयास सांगून त्यांना योग्य ते मार्गदर्शन मिळेल हे खात्रीने सांगू शकतो. लोकमान्य टिळक हे व्यक्तिमत्त्व एवढं मोठं आहे की ते इतिहासाच्या एका पुस्तकात एका धड्यामध्ये शिकवण आणि शिकणं हे केवळ अशक्य आहे. 

मी स्वतः एवढी मोठी नाही की मी लोकमान्य टिळक यांच्याबद्दल खूप लिहावं. लोकमान्य टिळक यांचे स्मृती शताब्दी पुण्यस्मरण वर्ष सुरु झाले आहे म्हणून ही माझी त्यांच्यासाठी शब्दांजली. 

Categories
महत्वाचे दिवस

गुरु पौर्णिमा अर्थात व्यास पौर्णिमा!

आषाढ महिन्यातील पौर्णिमा म्हणजेच गुरु पौर्णिमा. याच पौर्णिमेला व्यास पौर्णिमा असेही म्हणतात. याच दिवशी व्यास ऋषींचा जन्म झाला म्हणून हा दिवस व्यास पौर्णिमा म्हणून देखील ओळखला जातो. राणी सत्यवती आणि पराशर ऋषी हे त्यांचे माता आणि पिता. व्यास ऋषींनी वेदांतील ज्ञानाचे विभाजन करून ते चार प्रकारात समाविष्ट केले.साम वेद, यजुर्वेद, ऋग्वेद, अथर्व वेद . त्यांनी वेदाचे विभाजन केले आणि प्रत्येक व्यक्तीला ते अध्ययन करण्यास सोपे होईल याची काळजी घेतली. म्हणूनच त्यांना वेद व्यास असेही म्हणले जाते. तसेच व्यास ऋषींनी १८ पुराण आणि महा-ग्रंथ महाभारताची निर्मिती केली. श्री गणेश यांना त्यांनी महाभारत लिहिण्यास मदत करावी अशी विनंती केली. त्यानुसार वेद व्यास ऋषींनी महाभारताचे वर्णन केले आणि श्री गणेशांनी महाभारताचे लिखाण केले. महाभारतातील घटनांना त्यांनी खूप जवळून अनुभवले होते. याशिवाय महर्षी वेद व्यास हे त्रिकालदर्शी आहेत असेही मानले जाते. किंबहुना ते श्री विष्णूंचा अवतार आहेत असेही मानले जाते. महर्षी व्यासांनी प्रत्येक शिष्यास सखोल ज्ञान मिळेल आणि ज्ञान ग्रहण करण्यास सुलभ सोयीचे होईल, याचा किती सखोल अभ्यास आणि विचार तेव्हा केला हेच दिसून येते. भारतीय संस्कृतीचे मूलाधार आणि शिल्पकार महर्षी वेद व्यास हेच आहेत. महाभारतातील धर्मशास्त्र, नीतिशास्त्र, मानसशास्त्र आणि व्यवहारशास्त्र  हे आजच्या काळातही तंतोतंत लागू पडतं. महर्षी वेद व्यास यांना आद्य गुरु मानलं जातं म्हणूनच गुरु पौर्णिमा हा दिवस व्यास पौर्णिमा म्हणून देखील साजरा केला जातो.

आजच्या  काळात पूर्वीसारखे गुरुकुल नाहीत. आता शिक्षण घेणं खूपच सोयीचं झालं आहे. तरीदेखील आपल्या आयुष्यातील गुरु आपल्याला योग्य ते मार्गदर्शन करतातच. आपला आजूबाजूलाच इतकी माणसं  अविरतपणे वावरत असतात कि, त्यातले किती लोक खरे आणि किती लोक खोटे हेच आपल्या लवकर लक्षात येत नाही. मग अश्यावेळी काय करायचं? आपले गुरु कोण? हे कसे बरे आपल्या लक्षात येईल. आपले गुरु आपल्याला कायमच  योग्य ते मार्ग दर्शन करतात, चूक झाली तर शिक्षाही करतात. पण कुठलेही गुरु आपल्याला आपले सत्कर्म करण्यापासून अडवत नाहीत. जशी आपली आई आपल्याला अगदी बालपणापासून सांभाळते, योग्य ती काळजी घेते. मार्गदर्शन करते आणि वेळ आल्यास फटकेही देते. त्याचप्रमाणे आपल्या आयुष्यातील गुरु आपल्याला दिशा दर्शन करत असतात. म्हणूनच आपल्या आयुष्यातील पहिला गुरु हि आपली आईच असते. 
महाभारताच्या युद्ध प्रसंगी जेव्हा अर्जुनासमोर शत्रूपक्षामध्ये जेव्हा त्याचेच आप्त, स्वकीय ,गुरुजन उभे राहतात आणि अर्जुन विवंचनेत पडतो “मी हे युद्ध कसे करू”? तेव्हा अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करणारे श्रीकृष्ण त्याचे मार्गदर्शन करतात.
“तू तुझे कर्तव्य कर. त्याचे परिणाम काय होतील? मला माझ्या कृतीचे काय फळ मिळेल याची चिंता करू नकोस”, तू तुझे कर्तव्य कर. व्यक्तिगत विचार न करता प्रजेसाठी आणि प्रजेच्या कल्याणासाठी तू हे धर्मयुद्ध कर. असा संदेश स्वतः श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिला.
काही गुरु आणि शिष्य यांच्याबद्दल बोलावे आणि लिहावे तेवढे कमीच आहे. मग ते श्रीकृष्ण आणि सांदिपनी ऋषी असो, नाहीतर अगदी एकलव्य आणि द्रोणाचार्य. द्रोणाचार्य हे एकालव्यांचे मानस गुरु होते. निवृत्तीनाथ हे ज्ञानदेवांचे गुरु. 

आज काल सगळंच online झाल्याने बरेच जण  online चं शुभेच्छा पण देतात. पावसामध्ये भिजल्याशिवाय पावसाचा आनंद मिळेल का? चिखलात पाय रुतला तरच, रुतलेला पाय कसा काढावा? हे ज्ञान आपल्याला मिळेल नाही का? सगळ्याच गोष्ष्टींचे ज्ञान घरी बसून मिळतेच असे नाही. ज्ञान घेण्यासाठी शिष्याची तळमळ किती आहे? याची परीक्षा देखील गुरु घेतात, म्हणून तर आपल्या आयुष्यात सुख दुःख येतात. तुम्ही आलेल्या संकटाना कसे सामोरे जाता. त्यामध्ये तुमची तुमच्या गुरुप्रती असणारी श्रद्धा हीच तुम्हाला तारून नेत असते. आजूबाजूला रोज लाखो अनुभव घेत आपण जगत असतो, म्हणून बरेच जण अनुभव घेत घेत शहाणे होत असतात. पण खरा शिष्य तोच असतो जो लाखो संकट आली तरी आपल्या गुरुप्रती असणारी श्रद्धा आणि विश्वास तसाच कायम ठेवतो. 
म्हणून तर साई बाबांच्या देवळात गेलात तर “श्रद्धा” आणि “सबुरी” हे दोन्ही शब्द तुमच्या दृष्टीस पडतात.
श्री स्वामी समर्थ कायमच सांगतात “भिऊ नकोस मी तुझ्या पाठीशी आहे”.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

वसुंधरा

आम्ही लहान असताना सुट्टी लागली की, हमखास कोकणात एक सहल करायचीच, हे अगदी ठरलेलं असे. लहान असताना आता असतात तसे फार काही पर्याय सहलीसाठी नसायचे. कोकण, खंडाळा-लोणावळा ही ठिकाणं  नाहीतर गड-किल्ले यावर एक एक दिवस आरामात जात असे. गाडीमध्ये सगळेजण बसलो की मग गाण्याच्या भेंड्या चालू. काही गाणी अगदी ठरलेली असत, हिरव्या हिरव्या रंगाची झाडी घनदाट, सांग चेडवा दिसतो कसो खंडळाचो घाट, हे गाणं  तर अगदी ठरलेलंच. खरंच खंडाळ्याचा घाट आला की मग निरीक्षण सुरु. कुठे माकडं दिसतं तर कुठे घाटातून उतरताना प्रवासात मागे गेलेली एक नागमोडी वाट दिसे मज्जा यायची ते सगळं बघायला. सगळीकडे अगदी हिरवी गार झाडं!

छायाचित्र सौजन्य -अजय काणे, विरार.

आता पुढच्या पिढीला मात्र हिरवी झाडं खरचं शोधावी लागतील. आमच्या आई वडिलांनी त्यांच्या बालपणी हा खेळ खेळला, आम्ही  वडाचं झाड तेवढं पाहिले, त्याच्या पारंब्या मोठ्या होईपर्यंत कुठलंच झाडं टिकलं नाही. आता आपल्या मुलांना वडाचं काय किंवा पिंपळाचं काय? एकंदर झाडं बघायला मिळणं हेच अवघड झालयं. त्यांच्या पुढच्या पिढीला मात्र झाडं बहुदा फोटोमध्येच बघावी लागतील. ज्या वेगाने झाडांची संख्या आणि प्रजाती नष्ट होत आहेत ते बघून खरंच  वाईट वाटतं.

दरवर्षी पृथ्वी दिवस साजरा करतं एखाद्या ठिकाणी वृक्षारोपण करणे, नदी स्वच्छ  करणे असे प्रकल्प राबवले जातात. ते करण्यास काहीच हरकत नाही. आपण दैनंदिन जीवनात काय करू शकतो याचा कोणी विचार केला आहे का? अश्या काही गोष्टी ज्या रोजच्या दिनक्रमामध्ये आपण सहभागी करू शकतो. तर अश्या काही गोष्टींचा विचार करूया.

१) रोज सकाळी आपण दात घासण्यासाठी प्लास्टिक ऐवजी लाकडाने तयार करण्यात आलेले ब्रश वापरू शकतो.

२) दुधाची पाकीट असतात, त्याचे टोक शक्यतो पाकिटापासून संपूर्ण रित्या न कापता, दूध पातेल्यामध्ये काढावे असे केल्याने दुधाचे पाकीट पुनर्प्रक्रियेला पाठवता येईल.

३) मुलांचा वाढदिवस साजरा करताना शक्यतो इको फ्रेंडली वस्तूच रिटर्न गिफ्ट म्हणून घ्यावात. वाढदिवसाला फुग्यांची सजावट करणे टाळता देऊ  शकते. रिटर्न गिफ्टला आवरण करताना शक्यतो ते कागदाचे करावे.

४) खाद्य पदार्थ देण्यासाठी जे प्लेट्स वापरले जातात ते शक्यतो इको फ्रेंडली असावेत.

५) घरात पुठ्ठयाचे बॉक्स असल्यास ते कचऱ्यामध्ये न टाकता ,एखाद्या रिसायकल युनिटला देता येतील.

६) शाळेतील मुले जी स्टेशनरी वापरतील,ती देखील शक्यतो रिसायकल पेपर ची असावी.

७) लाकडाची पट्टी, रिसायकल कागदापासून तयार करण्यात आलेले फोल्डर, पेन्सिल हे देखील बाजारात उपलब्ध असतात.

८) मुलांना सुट्टीमध्ये सीड बॉल्स तयार करणे, वृक्षारोपण करणे हे शिकवल्यास त्यांना त्याची मदतच होईल.

९) मुलांना देण्यात येणारे लंच बॉक्स आणि पाण्याची बाटली हे प्लास्टिक चे वापरात असाल तर ते प्लास्टिक फूड ग्रेडचे असावे. शक्यतो स्टीलचे वापरावे.

१०) कपडे देखील शक्यतो कॉटन चे वापरावेत.

यातल्या काही गोष्टींतर अगदीच सहज शक्य आहे. दैनंदिन जीवनात जर या गोष्टींचा विचार केला तर किती कचरा नाहीसा होईल. पर्यावरण रक्षण करण्यास थोडासा हातभार लागेल. वर्षातून एक तरी झाड लावा आणि त्या झाडाची पूर्ण पणे काळजी घ्या. पाण्याचा वापर काळजीपूर्वक करा.

भविष्याचा विचार करून आताच काही उपाय योजना करायला हवी. तुम्हाला काय वाटतं? तुमचे विचार आम्हाला जरूर कळवा.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

सखे राम जन्मला! अर्थात श्रीराम नवमी.

श्रीराम नवमी

चैत्र शुद्ध नवमीला, दुपारी मध्यान्ही सूर्य असताना श्रीरामांचा जन्म झाला. श्रीविष्णुंच्या दशावतारांपैकी, सातवा अवतार म्हणजे श्रीराम. दशरथ राजाने पुत्र कामेष्ठी यज्ञ केला. कौसल्या, कैकेयी आणि सुमित्रा या तिन्ही राण्यांना गर्भधारणा झाली. दशरथ राजाला चार पुत्ररत्न प्राप्त झाले. राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न. धन्य ती कौसल्या राणी आणि दशरथ राजा, ज्यांच्या पोटी स्वतः श्रीरामांनी जन्म घेतला. अयोध्यावासी जनता आनंदानी आणि उत्साहाने न्हाऊन निघाली. राजपुत्र जन्माला आला.

श्री राम जय राम जय जय राम
श्रीराम,सीतादेवी,लक्ष्मण,आणि हनुमान यांची मूर्ती
ठिकाण-श्रीराम मंदिर ट्रस्ट, बोळींज- विरार.
फोटो सौजन्य – अजय काणे, विरार.

आजही रामनवमी साजरी केली जाते. चैत्र शुद्ध नवमीला म्हणजेच श्रीरामनवमीला दुपारी बारा वाजता रामजन्म साजरा केला जातो. श्रीरामाची पूजा करून, हार-फुले वाहून, प्रार्थना केली जाते. पाळणा सजवण्यात येतो आणि “रामाचा पाळणा” गायला जातो. जनतेसमोर एक उत्तम आदर्श असावा या हेतूने रामाचा जन्म झाला. श्रीराम म्हणलं की आपोआप रामायण आणि त्यातली राम, लक्ष्मण, सीता, कैकेयी, हनुमान, रावण, ब्रह्मर्षि विश्वामित्र, ब्रह्मर्षि वसिष्ठ,वाली, सुग्रीव, बिभीषण, मंदोदरी, मारीच राक्षस, रावण ह्या व्यक्तिरेखा डोळ्यासमोर येतात.

मर्यादापुरुषोत्तम श्रीराम

श्रीराम म्हणजे पुरुषोत्तम, ते एक आदर्श. ब्रह्मर्षि विश्वामित्र यांनी राक्षसांनी त्रास देण्यास सुरुवात केल्याने मदतीसाठी म्हणून दशरथराजाकडे श्रीरामांना त्यांच्याबरोबर घेऊन जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. कारण त्यांना माहित होते की या राक्षसांना मारण्याचे सामर्थ्य फक्त श्रीराम यांच्याकडेच आहे. त्यांच्या आदेशाचे पालन करून दशरथराजाने श्रीराम यांना विश्वामित्र ऋषींबरोबर राम आणि लक्ष्मण दोघांनाही पाठवले. तेव्हापासुन ब्रह्मर्षि विश्वामित्र हे राम आणि लक्ष्मण यांचे गुरु झाले.

एकदा विश्वामित्र श्रीरामांना मिथिला नगरी मध्ये घेऊन गेले. तेथे सीता स्वयंवर आयोजित करण्यात आले होते. “जो कोणी शूरवीर शिवधनुष्यास प्रत्यंच्या लावेल त्या शूरवीरासह मी जानकीचा विवाह करून देईन.” अशी घोषणा जनक राजाने केली होती. ब्रह्मर्षि विश्वामित्र यांनी जेव्हा श्रीराम यांना आज्ञा केली आणि त्यामुळे श्रीराम स्वयंवरात सहभागी झाले. त्यांनी शिवधनुष्य सहज उचलून धरले. धनुष्याला प्रत्यंचा लावणार तोच, शिवधनुष्य भंग पावले. तो आवाज ऐकून श्रीविष्णु अवतार परशुराम तेथे आले. त्यांनी श्रीराम यांना ओळखले आणि अशाप्रकारे सीतामाता आणि प्रभू श्रीराम यांचा विवाह संपन्न झाला.

श्रीराम हे एक आदर्श पुत्र… दशरथ राजा एकदा देव आणि दानव यांच्यामध्ये चालू असलेल्या युद्धात देवांना मदत करण्यासाठी सहभागी झाले. राणी कैकेयी त्यांच्यासोबत होती. त्यावेळी कैकेयीने दशरथ राजाचे प्राण वाचवले म्हणून त्यांनी तिला दोन वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा “वेळ आल्यावर मागेन” असे सांगून, रामाच्या राज्याभिषेकाच्या आधी तिने ते दोन वर मागितले. रामाला चौदा वर्ष वनवास आणि भरत याला राजा घोषित करावे असे दोन वर मागितले. श्रीरामांनी वनवासही मान्य केला.

ते एक आदर्श राजा देखील आहेत, त्यांच्यासाठी कायम प्रजेचे हित हेच प्राधान्य होते. त्यामुळेच रामराज्य ही संकल्पना रुजू झाली. अयोध्येत आल्यानंतर परिटाच्या संशयामुळे राजधर्माचे पालन म्हणून श्रीरामांनी सीता त्यागही केला.

राम आणि भरत भेट, राम-लक्ष्मण बंधुप्रेमाच्या कथा आपल्या सगळ्यांना माहिती आहेत.

श्रीराम हे आदर्श पतीही आहेत. मारीच राक्षसाने सोन्याच्या हरिणाचे रूप धारण केले आणि सीतेला भुरळ घातली. तिच्या हट्टामुळे त्यांना हरिणाला पकडण्यासाठी पर्णकुटी सोडून अरंण्यात जावे लागले. काही वेळाने श्रीरामांनी मदतीसाठी हाक मारली आहे असे सीतेला वाटल्याने तिच्या सांगण्यावरून लक्ष्मणाने सीतेच्या पर्णकुटी भोवती लक्ष्मण रेषा आखून मग ते रामाला शोधवयास निघाले. सीतेला सांगितले होते, “ही लक्ष्मण रेषा ओलांडू नका.” इकडे रावण वेष बदलून भिक्षा मागण्यासाठी पर्णकुटीबाहेर उभा राहिला. लक्ष्मण रेषा ओलांडू नये हे सीतेला लक्षात आले पण भिक्षा तर द्यावी लागेल म्हणून तिने लक्ष्मण रेषा ओलांडली आणि रावणाने मूळ रूपात येऊन सीतादेवीचे अपहरण केले. वाटेत जटायूने रावणाला अडवण्याचा प्रयत्न केला पण त्याचा एक पंख
कापुन रावणाने त्याला घायाळ केले. मग सीता लंकेमध्ये आहे हे कळल्यावर सेतू बांधून योजना आखून सीतेसाठी त्यांनी रावणाशी युद्ध केले. रावणाचा वध केला.

आज जेव्हा जेव्हा श्रीराम यांचे नाव घेतले जाते त्याचबरोबर सीतेचाही आपोआप उल्लेख होतो. हनुमान यांच्यासारखा दुसरा निस्सीम भक्त होणे नाही. श्रीरामांनी  दिलेल्या प्रत्येक आज्ञेचे पालन हनुमानांनी केले.

शत्रुसाठी श्रीराम हे उत्तम योद्धा आहेत. रावण हा एक शिवभक्त होता. रावण त्याच्या आयुष्याच्या शेवटच्या घटका मोजत असताना श्रीरामांनी लक्ष्मणाला, रावणाकडून ज्ञानग्रहण करण्यास सांगितले. श्रीरामांना माहित होते की रावण हा खूप ज्ञानी आहे. फक्त सत्तेची हाव आणि पर स्त्रीचा लोभ यामुळे रावणाला श्रीरामाशी युद्ध करावे लागले.

श्रीरामांबद्दल जितके लिहावे आणि बोलावे तेवढे कमीच आहे. श्रीराम म्हणलं की वाल्मिकी ऋषींचे रामायण प्रत्येकाला आठवते. याचा प्रचार आणि प्रसार श्रीरामांचे पुत्र लव आणि कुश यांनी केला. रामायणावरून बरंच काही शिकण्यासारखं आहे.

कर्तव्यांचे पालन करा. आज्ञेचे पालन करा. कितीही संकटे  आली तरी सत्याच्या मार्गापासून दूर होऊ नका.निस्सीम भक्ती आपलं रक्षण करते. अश्या बऱ्याच गोष्टी आहेत ज्या आजच्या काळातही आपण शिकु शकतो. तसंच रामायणाने आपल्याला बऱ्याच संकल्पनाही दिल्या ज्याचा अर्थ खूप खोल आहे. “रामराज्य”, “खारीचा वाटा”, “लक्ष्मणरेषा”, “शबरीची बोरं”, “शिव धनुष्य”.

संत रामदास, संत तुलसीदास यांनी जगापुढे श्रीरामांचे कार्य आणि चरित्र अजून सोपे करून सांगितलं. भक्ती मार्ग सोपा करून, समजावून सांगितला.बाबूजी आणि गदिमा यांनी जगाला दिलेली एक सुंदर भेट म्हणजे गीत रामायण !मग रामनवमीच्या दिवशी “राम जन्माला गं सखे” हे गीत आठवणार नाही असे कसे होईल.

शेवटी एवढचं म्हणेन, सृष्टीच्या चरा चरात राम आहे. म्हणूनच तर म्हणलंय…

नादातूनि या नाद निर्मितो ।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।

नाद निर्मितो मंगलधाम ।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।


Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

नवचैतन्याचा गुढीपाडवा!

चैत्र पाडवा, म्हणजेच गुढीपाडवा. मराठी नवीन वर्षातला पहिला सण म्हणजे गुढीपाडवा. हिंदू कालगणनेनुसार चैत्र शुद्ध प्रतिपदा म्हणजे नवीन वर्षाची सुरुवात. नवीन वर्ष, नवीन संकल्प. चैत्र महिना लागला म्हणल्यावर, डोळ्यासमोर येते ती झाडांना फुटलेली पालवी. गुढीपाडव्यापासून सुरु होणारे सण, चैत्र गौरीचे आगमन त्यासाठी अंगणामध्ये रेखाटलेलं सुंदर चैत्रांगण, राम नवमी, अक्षय्य तृतीया. दारावरती लागलेलं झेंडूच्या फुलांचं, आंब्याच्या पानांचे तोरणं, नवीन खरेदी; घरोघरी उभी केलेली गुढी. वातावरणात एक वेगळ्याच प्रकारची प्रसन्नता असते.

त्याचबरोबर आठवण येते ती लहान असताना आईने अगदी हट्टाने खायला लावलेल्या  कडुलिंबाचा नैवेद्याची, “वर्षभर आजारी पडायचं नसेल तर हे खायलाच हवं!” असं दटावून सांगणारी आई; आणि नाक मुरुडून तो कडू कडुलिंब खाणारे आम्ही! घरोघरी केले जाणारे खास मिष्टन्नाचे भोजन. श्रीखंड-पुरी, खीर,कोशिंबीर असे एक ना अनेक पदार्थ.

आता मी आईच्या भूमिकेत असते आणि माझी मुलगी कडुलिंब खाताना नाक मुरडते. हा मात्र एवढा फरक झाला. नवीन वर्षात येणारे सगळे सणवार आणि उत्सव आपण वर्षानुवर्षे साजरा करतो. काळानुरूप साजरा करण्यात थोडा फार बदल झाला पण आजदेखील उत्साह मात्र तेवढाच असतो.

गुढीपाडवा का साजरा करतात?

शालिवाहन राजाने या दिवसापासून शालिवाहन शके गणनेला सुरुवात केली म्हणून हिंदू कालगणनेनुसार गुढीपाडवा म्हणजे नवीन वर्षातील पहिला दिवस म्हणून  साजरा केला जातो.

ब्रह्मदेवाने याच दिवशी सृष्टीची निर्मिती केली म्हणून हा दिवस आपण साजरा करतो.

इतर राज्यातही गुढीपाडवा वेगळ्या नावानी साजरा करण्यात येतो. श्रीराम वालीशी युद्ध करून आणि नंतर चौदा वर्षांचा वनवास संपवून याचदिवशी अयोध्येत परत आले. वातावरणात होणारा बदल हे सुद्धा एक कारण आहे.

Traditional gudi hoisted during gudi padwa celebration
गुढीपाडवा च्या दिवशी दारासमोर उभी करतात ती गुढी

गुढीपाडवा कसा साजरा करतात?

गुढीपाडव्याच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी उठून अभ्यंगस्नान करून, देवांची नित्यपूजा करतात. घराच्या प्रवेशद्वारावर झेंडूच्या फुलांचे आणि आंब्याच्या पानांचे तोरण लावण्यात येते. सडा-रांगोळी करून अंगण सजवण्यात येते. वेळूच्या काठीला तेल लावून गरम पाण्याने अंघोळ घातली जाते. त्यानंतर गुढीला नवीन खण बांधण्यात येतो. त्यावर मग कडुलिंबाची फुलांसह असलेली पाने, आंब्याचा डहाळा, साखरेच्या गाठी आणि छानसा सुगंधित फुलांचा हार असं सर्व एकत्र बांधण्यात येते. सगळ्यात शेवटी तांब्याचा कलश त्यावर उपडा घालण्यात येतो. त्याला चंदन आणि हळदी-कुंकू, फुले वाहून प्रासादित केले जाते.

गुढी घराच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या दिशेला, रांगोळीने सुशोभित केलेल्या जागेवर, एका पाटावर उभी करण्यात येते. तिची हळदी-कुंकू, अक्षता, फुलं, धूप आणि दिप अर्पण करून मनोभावे पूजा केली जाते. त्यानंतर फुलांसहित कडुलिंब, गूळ, हिंग, ओवा, मिरे आणि साखर हे चिंचेत कालवून एक आरोग्य दाई चटणी बनवून ते ग्रहण केले जाते. या गुढीला “ब्रह्मध्वज” अथवा “विजय पताका” असे म्हणतात. नवीन पंचांगाची पूजा करून, त्यातील संवत्सर फल याचे वाचन केले जाते. संध्याकाळी हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहून गुढी उतरवली जाते.

गुढीपाडव्याचे महत्व

हिंदू दिनदर्शिकेप्रमाणे गुढीपाडवा हा दिवस साडे तीन मुहूर्तांपैकी एक आहे. गुढीपाडवा, दसरा, अक्षय्य तृतीया हे संपुर्ण तीन दिवस. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजेच दिवाळीतील पाडवा हा अर्धा दिवस असे साडेतीन मुहूर्त मानले जातात. म्हणजेच जर नवीन खरेदी, व्यवसाय सुरु करायचा असेल तर या दिवशी तुम्ही ते करू शकता त्यासाठी वेगळा मुहूर्त बघण्याची गरज नसते.

असा हा गुढीपाडवा तुमच्या  घरी सुख समृद्धी घेऊन यावा ही शुभेच्छा!