Categories
आरोग्य महत्वाचे दिवस

शुभ संक्रांत : सुगड घ्या सुदृढ राहा

नवीन वर्षाच्या खूप खूप शुभेच्छा. नवीन वर्ष नवीन सण घेऊन येतो. त्यात वर्षातला पहिला सण म्हणजे संस्कृती आणि आरोग्य या दोन्हीची उत्कृष्ट सांगड असणारी आपली मकरसंक्रांत.

संक्रांतीची माहिती – बोरन्हाण आणि सुगड

आता संक्रांत म्हटलं की आठवते ते लहान मुलांचे बोरन्हाण. माझ्या लहानपणी, ह्या गोष्टीची मी खूप आतुरतेने वाट बघायचे. कधी तो सगळा खाऊ बाळाच्या डोक्या वरून खाली पडतोय आणि मी तो गोळा करतीये. बोरन्हाण म्हटलं की मला प्रेमाने आपल्या छोट्याश्या पिल्लाला भरवणारी आईच आठवते. हे कसं? तर गंमत अशी आहे. आई जसे वेगवेगळ्या युक्त्या, शक्कल लढवून चिमुकल्याला खाऊ घालते. तसेच आपल्या संस्कृतीत खेळाच्या माध्यमातून मुलांनी पौष्टिक पदार्थ खावेत म्हणून शोधून काढलेली ही शक्कल. हा सगळा खाऊ आपल्या शरीराला उपयुक्त आहे म्हणून तो खा. असे या बाळगोपाळांना सांगितलं तर ते खातील का? नाही ना! म्हणूनच नाचत बागडत वेचून खायचा हा गंमतशीर खेळ.

 संक्रांतीची माहिती - Sugad and Sankrantichi mahiti

संक्रांति मध्ये अजून एक येणारी गंमत म्हणजे सवाष्णींच सुगड. हे सुगड बघून मला समुद्रमंथनाची गोष्ट आठवते. सुगडाचा आणि समुद्रमंथनाचा तसा काही संबंध नाही. पण यामध्ये एका गोष्टीचे मात्र साम्य आहे. समुद्रमंथनात जशी वेगवेगळी रत्ने बाहेर आली त्याच प्रमाणे सुगडातून सुद्धा रत्नेच  बाहेर येतात. ही रत्ने म्हणजे शेतात बहरलेलं नवं पीक. या उपयुक्त रत्ना मुळेच तर त्याला सुघट असं म्हणतात. (सुघट- चांगला असा घडा. सुगड अपभ्रंश आहे सुघट ह्या शब्दाचा.)

बोरन्हाण काय किंवा सुगड काय या सगळ्यांमध्ये वापरण्यात येणारी रत्ने सारखीच आहेत.  उघडूयात का रत्नांचा खजिना?

माणिकां सारखी गाजरं :-

हिवाळ्यात येणारी गाजरं शरीराला उष्णता देतात. हीच गाजर जेवल्यानंतर खाल्ल्यास दातही स्वच्छ होतात. शिवाय ते डोळ्यांसाठी उत्तम असते हे तर जगजाहीर आहे. तंतुमय पदार्थ असलेलं गाजर पचनशक्ती सुधारण्यासाठी सुद्धा मदत करते 

पाचूं सारखे मटार :-

भरपूर तूप लावून तिळगुळाच्या पोळीवर ताव मारताय ना! मग मटार खायला विसरू नका. कारण ह्याच्यात fats चे प्रमाण अगदी कमी व शिवाय fibers चे प्रमाण जास्ती असते म्हणजे तुमचं वजन तुमच्या ताब्यात राहणार.

जेड सारखा डहाळा ( ओला हरभरा) :-

हिवाळ्यात सगळ्यांमध्ये व्यायाम करायचा उत्साह संचारतो. व्यायाम म्हटलं की डोले- शोले, muscles ची ताकद वाढवायची तयारी. हो ना! कशी? निसर्गाने ती सोय सुद्धा करून ठेवलेली आहे. बाजारात येणारा कोवळा, लुसलुशीत डहाळा. भरपूर protein असलेलं एक उत्तम माध्यम. बाकी तर हाडांसाठी, दातांसाठी, रक्त वाढवण्यासाठी त्याच्यात calcium, phosphorus, iron हे तर आहेच.

पुष्कराज सारखी बोरं :-

थंडी नंतर येणाऱ्या उन्हाळ्यातील व पावसाळ्यातील ऋतू बदलांना सामोरं जाण्याची सोय बोरं खाऊन आपल्याला करता येते. थोडक्यात काय बोरं खाण्याने आपली प्रतिकारशक्ती वाढवण्यास मदत होते. (Vitamin C  चा भरपूर साठा बोरां मध्ये सापडतो.) त्याच vitamin C मुळे तिळगुळाच्या पोळीतून, हरभऱ्यातुन, गाजरतून जे iron मिळतं ते शोषून घ्यायचं काम सुद्धा आपोआपच होतं. ह्यामुळे एकाच कृतीतून दोन गोष्टी साध्य करता येतात म्हणजे हे तर असं झालं ना की मुर्ती लहान पण किर्ती महान.

हिऱ्यां सारखा ऊस :-

सणासाठी लागणारा गोडवा व माधुर्य द्यायचे काम शेतातल्या ताज्या उसाचे. शिवाय हिवाळ्यात भरपूर लागणार्‍या कॅलरीज ऊसातून मिळतात व त्यामुळे शरीरातील ऊब टिकून राहते.

Food for thought :-

संक्रांति बद्दलची माहिती तर झाली. पण पतंग उडवायचा राहिलाच ना! उडवायचा का मग पतंग? कोवळ्या उन्हात पतंग उडवुयात व त्याचबरोबर निसर्गाकडून फ्री मध्ये vitamin D सोबत घेऊन येऊयात. ही सोय सुद्धा आपल्या संस्कृतीने करून ठेवलेली आहे. 

मकर संक्रांतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

Navy Day, पहिल्या आरमार दिनाची गोष्ट .

नमस्कार मंडळी, आज ४ डिसेंबर म्हणजेच India Navy Day चे औचित्य साधून तुम्हा सर्वांसाठी स्वराज्याच्या पहिल्या आरमार (Navy) दिनाची गोष्ट घेऊन आलीये. दिवाळी साठी मुंबईमध्ये गेले असताना सावरकर स्मारकात सागर शक्ती नावाचे प्रदर्शन पाहण्याचा योग आला. या प्रदर्शनात आपल्या भारतामध्ये असलेल्या युद्धनौकांच्या हुबेहूब प्रतिकृती ठेवलेल्या होत्या. वसुबारस (दिवाळीचा पहिला दिवस) या दिवसाचे औचित्य साधून ३ दिवसांचे हे प्रदर्शन होते. आता तुम्ही म्हणाल की वसुबारस अगदी ऐन दिवाळीत का हे प्रदर्शन? तर….

गोष्ट सुरू होते शके १५७९{सन १६५७} (अश्विन कृष्ण द्वादशी) दिवाळीचा पहिला दिवस वसुबारस. कल्याण खाडी शेजारी शिवाजी महाराजांनी दुर्गाडीचा किल्ला बांधायला सुरुवात करून मराठा आरमाराचा (Maratha Navy) पाया रचला. त्यांचे असे ठाम मत होते की ज्याच्याजवळ आरमार त्याचा समुद्र म्हणूनच शिवाजी महाराजांना फादर ऑफ नेव्ही असं म्हटलं जातं. कल्याणच्या खाडीत त्यावेळच्या भारताच्या पहिल्या जहाजांची निर्मिती झाली आणि ह्या दिवसाची आठवण म्हणून आपण आरमार दिन (Maratha Navy day )साजरा करतो.

पुढे शिवाजी महाराजांनी अनेक सागरी किल्ल्यांची निर्मिती केली. (सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, पद्मदुर्ग इत्यादी.) त्याचबरोबर अनेक जहाजांची सुद्धा निर्मिती केली. (*गलबते-जलत हालचालींचे छोटे जहाज, *गुराबे- मोठे जहाज, *मचवा- व्हलवणारे जहाज,*शिबाड- तोफा असणारे मालवाहू जहाज इत्यादी.)

मराठा आरमार पुढे आणखीन भक्कम केले ते कान्होजी आंग्रे यांनी. कान्होजींची वडील तुकोजी आंग्रे हे सुद्धा महाराजांच्या सेवेत होते. त्यामुळे स्वामी भक्ती कान्होजींच्या रक्तातच होती. त्यांची चाणाक्ष बुद्धी व कष्टाळू वृत्ती यामुळे राजाराम महाराज (शिवाजी महाराजांचे पुत्र) यांनी त्यांना सरखेल (Admiral) ही पदवी दिली. या पदवीला शोभेल अशी अफाट कामगिरी कान्होजींनी करून दाखवली. त्यांच्या कुशाग्र नीती पुढे शत्रूची दाणादाण उडायची. आता तुम्ही म्हणाल कशी? 

 तर समुद्रात बांधलेला विजयदुर्ग किल्ला या किल्ल्याची एक जादुई गंमत होती. ही गंमत खुद्द शिवाजी महाराजांनी करून घेतली होती. या जादूई गमतीचा उपयोग आंग्र्यांनी मात्र करून घेतला व शत्रूची पळताभुई करून टाकली. जादुई गंमत ना! सांगते… किल्ल्याच्या बाजूने समुद्राच्या आत एक अदृश्य भिंत(तटबंदी) होती.{ह्या भिंतीचा उल्लेख लेखक गोविंद सरदेसाई ह्यांच्या मराठा रियासत ह्या पुस्तकात सापडतो.} अदृश्य अश्यासाठी की समुद्राला जरी ओहोटी आली तरी ही भिंत दिसायचीच नाही. त्यामुळे काय व्हायचं मोठी-मोठी आक्रमण करणारी शत्रूची जहाजं त्या भिंतीला आपटून अगोदरच तुटून जायची.

शत्रूला नेस्तनाबूत करण्याची आणखीन एक शक्कल आंग्र्यांनी  शोधून काढली. विजयदुर्गच्या किल्ल्या पासून समुद्रात सुमारे दोनशे किलोमीटर आत गेल्यावर खोल समुद्राच्या मधोमध एक नैसर्गिक टेकडी होती. सरखेल कान्होजींनी त्या टेकडीवर तोफांसह काही मावळे कायम सज्ज ठेवलेले असायचे. जेव्हा शत्रूची जहाजे यायची तेव्हा त्यांच्या तोफांची तोंड कायम  किल्ल्याच्या दिशेने असायची आणि ही टेकडी होती भलतीकडेच ती काही शत्रूला दिसायचीच नाही. त्यामुळे काय व्हायचं अचानक वेगळी कडूनच तोफ-गोळे शत्रूच्या जहाजांवर आदळायचे व शत्रू गोंधळून जायचा.

नंतरच्या काळात त्याच किल्ल्यावर कान्होजींनी गोदी (Dock) उभारण्याचे काम केले. या गोदी मुळे अख्खे 500 टन वजनाचे जहाज किल्ल्यामध्ये आत यायची सोय झाली. अंदमानच्या बेटावर  सुद्धा आंग्र्यांचं वर्चस्व होतं. त्यामुळे ही बेटे भारतभूमीला जोडण्याचे श्रेयही त्यांनाच जाते.

आंग्रेच्या ह्याच पराक्रमामुळे डच, फ्रेंच, पोर्तुगीज, इंग्रज  त्यांच्या पुढे कधीच जिंकू शकले नाहीत. नंतर तर पोर्तुगीज, इंग्रज एकत्रित झाले व मराठा आरमारावर त्यांनी हल्ला केला. पण कान्होजीं पुढे त्यांचा काही टिकाव लागला नाही. तर असे हे दर्याबहाद्दर कान्होजी आंग्रे. त्यांच्या अख्या आयुष्यात ते एकही लढाई हरले नाहीत.

अशी ही दिवाळीच्या दिवशी सुरू झालेल्या मराठा आरमाराची गोष्ट.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

अनंत पद्मनाभ व्रत पूजा

श्री गणपती उत्सवातील अनंत चतुर्दशी दिवस. म्हणजेच भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी हा दिवस.ह्या दिवशी करायचे व्रत म्हणजे “अनंत पद्मनाभ व्रत”. ह्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे व्रत सुरू केल्यावर १४ वर्षे करावे. म्हणजे एक आवर्तन पूर्ण होते. तशी ही पूजा मोठी आहे. पण खूप समाधान मिळते. आनंद, उत्साहात पूजा पार पडते. 

सौ नमिता पटवर्धन ह्यांच्या घरची अनंत व्रत पूजा

            श्री विष्णु ह्या दिवशी शेषा वर आरूढ होवून अवतरतात अशी आख्यायिका आहे. दंपतीने जोडीने ही पूजा करायची असते. लाल वस्त्र परिधान करून पूजेस बसावे. हे व्रत मुख्यतः वैभव वृद्धी, दुःख नाशक, संकट मुक्ती साठी करतात. ह्यामध्ये विशेष म्हणजे लाल दोरकाची पूजा करतात. ह्या दोरकाला १४ पदर आणि १४ गाठी मारलेल्या असतात. हा दोरक श्री विष्णू पूजेबरोबर पूजला जातो. हा दोरक पूजकाने नंतर हातात बांधायचा असतो. तो वर्षभर हातात बांधावा अशी प्रथा आहे. पण दोरकाचे पावित्र्य राखण्यासाठी पूजा विसर्जन झाल्यावर तो काढून ठेवला जातो. ह्या पूजेमध्ये प्रथम गणेश पूजन , यमुना पूजन, शेष पूजन, अनंत पूजन , दोरक पूजन केले जाते. विष्णु सहस्त्र नामाचे पठण केले जाते. अनारसे चा नैवेद्य दाखवला जातो. 

पूजे निमित्त केलेले १४ दाम्पत्य पूजन

             हे सारे सविस्तर लिहिण्यामागे हेतू आहे तो म्हणजे आमच्या घरी ( पटवर्धन, शिर्सी, कर्नाटक) ही पूजा जवळ जवळ १०० वर्षांपासून निर्विघ्नपणे होत आहे. श्री नीलकंठ राव पटवर्धनांनी हे व्रत  करण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या नंतर हे व्रत त्यांचा धाकटा मुलगा डॉ श्री.अनंत पटवर्धन यांनी सुरू ठेवले. श्री. अनंत व सौ. इंदिरा पटवर्धन यांनी ही पूजा ४२ वर्षे म्हणजेच ३ आवर्तनं पूर्ण केली. त्यानंतर हे व्रत त्यांचा धाकटा मुलगा डॉ श्री. मुकुंद पटवर्धन दंपती ने सुरू ठेवले. हे व्रत आम्ही (श्री मुकुंद व सौ नमिता) २८वर्षे केल्यानंतर यावर्षी व्रताचे उदयापन केले. हा २ दिवसांचा कार्यक्रम खूप थाटामाटात, यथासांग पार पडला. ह्यामध्ये शुद्धी होम, नांदी,  श्री अनंत व्रत पूजा , कथा वाचन, अष्टांग सेवा व दुसऱ्या दिवशी उद्यापन होम १४ दंपतींना पूजन, वायन दान, विसर्जन असा भरगच्च कार्यक्रम झाला. सर्व आप्त, मित्र, सहकारी, एकत्र येवुन खूपच नीटनेटका असा हा कार्यक्रम पार पडला. 

  ता.क. पूजेच्या माहिती मध्ये चुका ,त्रुटी असण्याची शक्यता आहे. तरी क्षमस्व.

                                         

Categories
महत्वाचे दिवस

मिसाइल मॅन!

१५ ऑक्टोबर १९३१ मध्ये त्याकाळच्या मद्रास प्रेसिडेंसि आणि आताच्या तामिळनाडू मध्ये असलेल्या रामेश्वरम या ठिकाणी एका कुटुंबामध्ये डॉ.अब्दुल कलाम यांचा जन्म झाला. भारताचे अंतराळ शास्त्रज्ञ … मिसाइल मॅन आणि सगळ्यात लोकप्रिय माजी राष्ट्रपती अशी त्यांची ओळख.  त्यांचा वाढदिवस “ जागतिक विद्यार्थी दिन ” म्हणून साजरा केला जातो आणि हाच दिवस “वाचन प्रेरणा दिन” म्हणूनही साजरा केला जातो. कलाम म्हणलं तर डोळ्यासमोर उभं राहतं ते त्यांचं उत्तुंग व्यक्तिमत्व आणि त्यांची ओघवती वाणी. आज देखील त्यांची भाषणं ऐकली कि ती ऐकत  रहावी असंच वाटतं. 

डॉ.अब्दुल कलाम यांचा वाढदिवस “ जागतिक विद्यार्थी दिन ” म्हणून साजरा केला जातो
Photo Credit – NDTV

आयुष्य कसं जगावं … स्वप्नं कशी पाहावीत.. आणि ती पूर्ण करताना अपयश आलेच तर त्याला कसे सामोरे जावे हे सगळं शिकवणारं त्यांचं आयुष्य. विद्यार्थ्याना मागदर्शन करण्यात रमणारे असे आपले सर्वांचे लाडके डॉ.अब्दुल कलाम. जगविख्यात असून देखील आणि खूप पुरस्कार मान सन्मान मिळून देखील त्यांच्या वर्तना मध्ये कायम साधेपणा असायचा  हे आपण सगळ्यांनीच बघितलं. त्यांचे बालपण खूप कष्टामध्ये गेलं. समुद्रावर जाऊन बसलं कि त्यांचे लक्ष समुद्रावर उडणाऱ्या पक्ष्यांकडे जात असे..आणि त्यातूनच त्यांनाही त्यांच्या स्वप्नांची दिशा सापडली. 

आजकाल शाळांमध्ये  जे ज्ञान दिले जाते त्यापेक्षाही जास्त गरजेचे आहे ते म्हणजे अब्दुल कलाम यांच्या सारख्या अनेक व्यक्तिमत्वाची माहिती आणि त्यांच्या आयुष्यातील त्यांचा खडतर प्रवास हा मुलांना समजावून सांगण्याची.. आयुष्य जगावं कसं ? या प्रश्नाचं उत्तर या कीर्तिमान व्यक्तिमत्वांकडे बघितलं कि मिळतं. एक शास्त्रज्ञ असले तरी त्यांचा ईश्वरी निष्ठेवर पूर्ण विश्वास होता. त्यांना आपल्या देशाचा अभिमान होता भारत देशाला सर्वोच्च स्थानावर बघण्याची त्यांची आस होती त्याचाच ध्यास घेऊन त्यांनी भारताला अनेक क्षेपणास्त्र दिली. कलाम यांचे लिखाण वाचले तर  एक वेगळीच प्रेरणा मिळते. त्यांची जास्तीत जास्त पुस्तकं आपण वाचू आणि आपल्या मुलांना वाचावयास देऊ ,यापेक्षा अजून कुठली चांगली गोष्ट असू शकते?  

एक शिक्षक म्हणूनच त्यांना ओळखलं  जावं हीच अब्दुल कलामांची इच्छा होती. विद्यार्थ्याना प्रेरणा देणाऱ्या, नाविन्याचा ध्यास देणाऱ्या आणि भविष्यात स्वप्नं  बघा आणि ती पूर्ण करण्यासाठी सतत शिकत रहा, संघर्ष करा अशी चेतना निर्माण करणाऱ्या या थोर व्यक्तीचा अंत २७ जुलै २०१५ मध्ये  शिलॉंगला चालू असणाऱ्या एका व्याख्यानामध्ये विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतानाच झाला. आपल्यातला तो एक तारा निघून गेला ज्याची जागा परत कधी कुणीच घेऊ शकत नाही. आज त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन म्हणून माझी शब्दांजली त्यांना समर्पित.

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

निरंतर ज्ञानेश्वरी

नेहमीप्रमाणे पेपर वाचत होते. त्याच्यातील एक बातमी मुलांना वाचून दाखवावीशी वाटली. तर बातमी अशी होती की रमेश (काल्पनिक नाव) एका बारा वर्षाच्या मुलाने प्रसंगावधान दाखवून त्याच्या मित्रांचे प्राण वाचवले. बातमी वाचून दाखवल्यावर मुलं म्हणाली की “आम्ही पण असं काम केलं तर आमचं नाव पेपर मध्ये छापून येईल का?” आता मुलांच्या या प्रश्नाला काय उत्तर देऊ? पेपर मध्ये नाव यावं म्हणून चांगलं काम करायचं का? नाही ना ! पण मग मुलांना कसं समजावून सांगू. विचार करता करता मला एक गोष्ट आठवली, गोष्ट आहे एका ग्रंथाची. जो ग्रंथ गेली सातशे वर्षांपासून आपण पाहतो आहे. त्याची मनापासून पूजा करतो आहे. ज्याची ओवी न ओवी आपण आपले जगणे सुसह्य करण्यासाठी वापरतो. तुम्हाला एव्हाना कळलं असेल, तो ग्रंथ म्हणजे भावार्थदीपिका म्हणजेच आपली ज्ञानेश्वरी. तर गोष्ट अशी आहे….

नेवासे या गावी ज्ञानेश्वर महाराज गीतेचे निरुपण मराठीत करणार. ही बातमी पंचक्रोशीत पसरली. हा हा म्हणता लोक जमा झाले. प्रवरा नदीच्या तीरावर असलेल्या शिवमंदिरात सगळी जमवाजमव झाली.

 ज्ञानेश्वर महाराज ओव्या सांगणार आणि सच्चिदानंद बाबा त्या ओव्या उतरवून घेणार आणि म्हणूनच सच्चिदानंद बाबांच्या जवळ मसी भरून मसी पात्र व पिसाची लेखणी अशी सगळी जय्यत तयारी झाली. ( मसी पात्र :- शाईची दौत) ज्ञानेश्वरांन बरोबरच त्यांचे गुरु, ज्येष्ठ बंधू निवृत्तीनाथ, सोबतच सोपान व मुक्ताई आणि समस्त गावकरी मंडळी यांच्या संगतीने गीतेचे निरूपण सुरू झाले. बघता बघता अठरा अध्याय संपत सुद्धा आले आणि शेवटी ज्ञानेश्वरीच्या सांगतेचा दिवस उगवला. सर्व गावकरी मंडळींना वाटू लागले ज्ञानेश्वर माऊलींचे आभार मानलेच पाहिजेत. आता काय बरं करूयात? सर्वांनी एक मतांनी माऊलींची हत्ती वरून मिरवणूक काढायचे ठरवले. त्यासाठी लागणारी सर्व तयारी जोरात सुरू झाली हत्ती, त्याच्यावरची चांदीची अंबारी, फुले, हार, आरतीचे ताट आणि अजून बरंच काही.

शके बाराशतें बारोत्तरे । तै टीका केली ज्ञानेश्वरे ।
सच्चिदानंद बाबा आदरे । लेखकु जाहला ।।१८१०

ज्ञानेश्वरीतील शेवटची ओवी

अशी ज्ञानेश्वरीची सांगता करून ज्ञानेश्वर माऊली बाहेर आले. तेव्हा सगळ्यांनी त्यांना अंबारीत बसायची विनंती केली आणि सांगितलं की, आम्हाला तुमची मिरवणूक काढायची आहे. त्यावर माऊली म्हणाले “ह्या अंबारीत बसायची माझी योग्यता नाही पण ज्या माझ्या गुरुमुळे मी हे गीतेचे निरूपण करू शकलो त्या माझ्या निवृत्ती दादाला अंबारीत बसवा.” त्यावर निवृत्तीनाथ लगेचच उत्तरले आणि म्हणाले “आमच्या लहानपणीच आमचे माता पिता आम्हाला सोडून गेले. आमची माते सारखी काळजी घेतली ती आमच्या मुक्ताईने. गुरुं पेक्षा सुद्धा मातेचे महत्व जास्ती आहे. त्यामुळे तुम्ही आमच्या मुक्ताईलाच अंबारीत बसवा. तो मान तिचा आहे.” त्यावर मुक्ताई काय म्हणाली माहितीये का? ती म्हणाली “माझ्यापेक्षा मोठे असलेले माझे बंधू निवृत्ती, ज्ञानेश्वर, सोपान दादा  इथे असताना. मी बरी अंबारीत बसेन.” एवढें म्हणून मुक्ताई थांबली नाही, पुढे ती म्हणाली म्हणाली “खरं सांगू का गावकरी मंडळी, मी काय किंवा माझे सगळे भाऊ काय,आम्ही सगळे अशाश्वत आहोत पण माझ्या दादाने सांगितलेली ज्ञानेश्वरी मात्र शाश्वत आहे. तर तुम्ही या ज्ञानेश्वरीलाच अंबारीत बसवा.” आहे की नाही सुंदर कल्पना. सगळ्या गावकऱ्यांना पटेल असंच बोलली मुक्ताई. नंतर सर्व गावकरी मंडळींनी मखमलीच्या वस्त्रांमध्ये ज्ञानेश्वरी बांधली आणि तिलाच अंबारीत ठेवून तिची मिरवणूक काढली.

ही गोष्ट आपल्याला हेच सांगते की, व्यक्तीच्या नावा आणि देहापेक्षा सुद्धा त्याचं कार्य मोठे असायला पाहिजे. ह्या चार भावंडांचा दृष्टिकोन सुद्धा आपल्याला हेच सांगतो . म्हणूनच आज इतकी वर्ष होऊन सुद्धा ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी आजही निरंतर आपल्या बरोबर आहे आणि नंतरही राहील. त्याच ज्ञानेश्वरीची आज जयंती आहे. त्याचीच ही गोष्ट.

सौ. मानसी दीक्षित .

Categories
महत्वाचे दिवस संस्कार

लोकमान्य टिळक शताब्दी पुण्यस्मरण.

१ ऑगस्ट, लोकमान्य टिळक यांची पुण्यतिथी . १ ऑगस्ट १९२० रोजी  त्यांचे देहावसान झाले. नुकतीच त्यांची ९९वी पुण्यतिथी झाली. त्याच बरोबर लोकमान्य टिळक यांचे स्मृती शताब्दी पुण्यस्मरण वर्ष सुरु झाले आहे. 

Photo credit- Navbharattimes.indiatimes.com

लोकमान्य टिळक यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी जिल्हातील दापोली येथील चिखली या  गावी झाला. त्यांचे पाळण्यातले नाव केशव. बाळ हे त्यांचे टोपण नाव परंतु पुढे त्यांना बाळ गंगाधर टिळक असेच ओळखले जाऊ लागले. 

लोकमान्यांचे वडील गंगाधर टिळक हे संस्कृत विद्वान होते. त्यांच्या वडिलांची बदली पुण्यास झाल्याने १० वर्षाचे असताना लोकमान्य टिळक पुण्यात आले. आपल्याला सगळ्यांनाच त्यांची शेंगाच्या टरफलाची गोष्ट माहित आहे. अन्यायाविरुद्ध लढणे हा त्यांचा स्वभावच होता. त्याच बरोबरीने निर्भीडपणा आणि स्पष्ट वक्तेपणा हा देखील त्यांचा स्वभाव होता. टिळकांना लहानपणापासूनच गणित आणि संस्कृत हे विषय आवडीचे होते. टिळकांनी शरीरास बळकटी मिळावी म्हणून शास्त्रशुद्ध आहात आणि व्यायाम या गोष्टीला देखील प्राधान्य दिले होते.  कॉलेज मधून पदवी अभ्यासक्रम त्यांनी पूर्ण केला. मुंबईच्या law college मधून त्यांनी L. L. B चा अभ्यासक्रम देखील पूर्ण केला. येणाऱ्या नवीन पिढीला राष्ट्रीय शिक्षण देता यावे या हेतूने टिळक,आगरकर, नामजोशी, करंदीकर आणि चिपळूणकर या सर्व मित्रांनी न्यू इंग्लिश स्कूल या शाळेची स्थापना केली. खरतर पुण्यामध्ये याच शाळेतील मुलांनी शिष्यवृत्ती त्या वर्षी मिळवली होती. कारण होते उत्तम शिक्षक… जे पुढील पिढीला योग्य ते ज्ञानदानाचे पुण्य करत होते. काही वर्षानी फर्ग्युसन कॉलेज पण सुरु करण्यात आले. काही नवीनच आलेल्या सभासदांमुळे आणि नवीनच सुरु झालेल्या वादामुळे टिळकांना शाळा सोडावी लागली. 

टिळक आणि आगरकर हे दोघे खूप चांगले मित्र अगदी त्यांच्या कॉलेजपासूनचे. संपूर्णवेळ  राजकारण करावयास मिळेल आणि त्यांचे विचार निर्भीडपणे मांडता येतील शिवाय प्रत्येक माणसापर्यंत आपले विचार पोहोचवता येतील या उद्दात हेतूने टिळक आणि आगरकर यांनी केसरी आणि मराठा ही वर्तमानपत्र  सुरु केली. 

केसरी हे मराठी भाषेमध्ये ,मराठा हे इंग्रजी भाषेमध्ये प्रकाशित होत असे. केसरी  या वृत्तपत्राचे काम आगरकर पाहत असत आणि मराठा या इंग्रजी वर्तमानपत्राचे काम लोकमान्य टिळक बघत असत. केसरी मधील अग्रलेख वाचून जनतेचे डोळे उघडले. इकडे ब्रिटिश सरकारला धास्ती भरली. त्यानंतर त्यांच्यावर राजद्रोहाचे खटले भरण्यात आले. टिळक आणि आगरकर यांचे वैचारिक वाद वाढू लागले. वाद कश्याबद्दल होते तर समाजातील काही सुधारणा याबद्दल. लग्नासाठी योग्य वय,किंवा विधवा पुनर्विवाह याबद्दल. टिळकांचा सुधारणेला विरोध नव्हता परंतु आमच्या सामाजिक सुधारणेसाठी इंग्रजांनी नियम तयार करणे टिळकांना कधीच पटले नाही. त्यांचे म्हणणे एकच होते सुधारणा होणे गरजेचे आहे परंतु त्या आधी स्वराज्य मिळणे हे जास्त गरजेचे आहे. टिळक आणि आगरकर हे दोघेही जहालमतवादीच होते. त्यांच्यातील वाद हा सामाजिक सुधारणेच्या अग्रक्रमाने निर्माण झाला होता. परंतु सामाजिक सुधारणेची आता गरज नाही असे टिळकांच्या म्हणण्यामुळे इतरांना ते सनातनी वाटले. आधी स्वराज्य आणि मग सुधारणा  की आधी सुधारणा आणि मग स्वराज्य याच्या अग्रक्रमामुळे टिळक आणि आगरकर वाद उदयास आले. 

लोकांना एकत्र आणण्यासाठी गणेश उत्सव आणि शिव जयंती हे दोन सार्वजनिक उत्सव टिळकांनी सुरु केले. 

लोक एकत्र आले. विचारांचे आदान प्रदान होऊ लागले. न्यायालयीन खटले हे चालूच होते. त्यातून टिळक शिक्षा भोगून परत येत आणि पुन्हा नवीन जोमाने कामाला सुरुवात करत. शेवटी टिळकांच्या लेखणीला कसा आवर घालता येईल या बुचकळ्यात ब्रिटिश सरकरदेखील पडलं. टिळकांना अडकवण्यासाठी ब्रिटिश नवनवीन नियम तयार करू लागले. परंतु त्यांना फारसे यश आले नाही.  

बंगाल फाळणीच्या वेळेस लाल – बाल – पाल हे त्रिमूर्ती लोकांच्या मनात घर करून गेली .  त्यानंतर सुरत विभाजन १९०७ या प्रकरणानंतर लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या कारागृहात पाठविण्यात आले. तिथे त्यांना तब्बल सहा वर्ष ठेवण्यात आले. टिळकांनी तिथेच फ्रेंच, पाली आणि इतर भाषांचा अभ्यास केला . गीतारहस्य हे त्यांचे पुस्तक त्यांनी तिथेच लिहिले.त्याचबरोबर The Orion आणि The Arctic Home in the Vedas. या विषयावर देखील त्यांनी पुस्तक लिहिले. ते स्वतः एक उत्कृष्ठ वकील, लेखक, संपादक, गणितज्ञ होतेच. राजकारणी देखील होते. धोरणी वृत्तीचे होते. त्यांनी सर्व जातीच्या धर्माच्या लोकांना आपलेसे केले होते. त्यांचे विचार हे सर्व लोकांना मान्य होते म्हणूनच ते लोकमान्य होते. मंडाले येथून परत आल्यावर पुण्यात बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि  लोकं त्यांना भेटण्यासाठी आली. मंडालेच्या तुरुंग वास भोगत असताना त्यांच्या पत्नी सत्यभामा बाई यांचे निधन झाले होते. परंतु काही इलाज नव्हता. लोकमान्य टिळकांचे १ ऑगस्ट १९२० रोजी निधन झाले. हिंदुस्थानच्या राजकारणामध्ये एक मोठी पोकळी निर्माण झाली.

“स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच” हे त्यांचे उद्गार त्यावेळीही लोकांच्या मनावर कोरले गेले, आजही कोरलेले आहेत आणि इथून पुढे देखील ते वर्षानुवर्ष ते तसेच राहतील.

फक्त शेवटी एक सांगावस वाटतं ज्या हेतूने लोकमान्य टिळकांचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून आपण स्वतः समजाभिमुख काही सत्कर्म करू शकलो तर किती चांगले होईल. येणाऱ्या पुढील पिढीतील मुलांना लोकमान्य टिळकांची पुस्तक वाचावयास सांगून त्यांना योग्य ते मार्गदर्शन मिळेल हे खात्रीने सांगू शकतो. लोकमान्य टिळक हे व्यक्तिमत्त्व एवढं मोठं आहे की ते इतिहासाच्या एका पुस्तकात एका धड्यामध्ये शिकवण आणि शिकणं हे केवळ अशक्य आहे. 

मी स्वतः एवढी मोठी नाही की मी लोकमान्य टिळक यांच्याबद्दल खूप लिहावं. लोकमान्य टिळक यांचे स्मृती शताब्दी पुण्यस्मरण वर्ष सुरु झाले आहे म्हणून ही माझी त्यांच्यासाठी शब्दांजली. 

Categories
संस्कार

आताचा सार्वजनिक गणेशोत्सव !

येत्या काही दिवसातच गणपती बाप्पाचे सगळीकडे आगमन होईल . खूप उत्साहाचे आणि चैतन्याचे वातावरण असेल. घरोघरी बाप्पा विराजमान होतील. सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा केला जाईल.

घरोघरी अगदी धामधूम असते यावेळेस. पूजेची तयारी, नैवेद्याची तयारी, मग गौरींचे आगमन.  घरोघरी केले जाणारे तळणीचे पदार्थ आणि सगळ्यात आनंदाचा क्षण म्हणजे मोदक. गणपती बाप्पाचं आणि मोदकाचं खास समीकरण आहे. मोदक या शब्दामध्येच तेवढा मोद आहे कि तो खाल्ल्यावर कुणाला आनंद होणार नाही? 

असंच एक वेगळं समीकरण आहे ते म्हणजे सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि लोकमान्य टिळकांचं !

लोकमान्य टिळकांचे हे शताब्दी पुण्यस्मरण  वर्ष. टिळकांनी स्वराज्य आणि स्वदेशी या दोन गोष्टींवर खूप कार्य केले.  सगळ्यांनाच माहित आहे कि लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला राष्टीय स्तरावर एक वेगळी ओळख करून दिली. लोकांमध्ये जागृती निर्माण  व्हावी आणि सर्व समाजातील लोकांनी एकत्र यावे यासाठी त्यांनी गणेशोत्सवातून वेगळे प्रयत्न सुरु केले. 

बंगालच्या फाळणी नंतर स्वदेशीचा प्रचार करण्यात आला. विदेशी वस्तूंचा  बहिष्कार करण्याचे आवाहन सर्व जनतेला करण्यात आले. गणेशोत्सवातून खूप वेग वेगळ्या आणि चांगल्या विषयांवर व्याख्यानमाला त्यावेळी आयोजित केल्या जात असत. 

हे सगळं १२५ वर्षांपूर्वी … आज आपण काय करतो आहोत ? स्वदेशी वस्तूंचा आग्रह हा त्यावेळी देखील धरण्यात आला  होता. आज आपण कितीजण स्वदेशी वस्तूंचा विचार करतो. गणपती आले कि त्याची सजावट करणं हे आलंच… मग त्यासाठी आपण लाइट कुठले वापरतो ? मग मागे आरास किंवा मखर करण्यासाठी जे शोभेचे  सामान लागतं ते कुठलं असतं याचादेखील विचार करावा सगळ्यांनीच. मुख्यतः मोठ्या मंडळांनी आणि अगदी आपण सगळेच जण जे घरी छोटे छोटे सण समारंभ साजरा करतो त्यांना हि विनंती कि कृपया  भारतामध्ये तयार झालेल्या गोष्टींचा वापर करावा. सस्तेवाला माल सस्ते में मिलेगा लेकिन बहुत दिन नहीं चलेगा। हे सगळ्यांनीच लक्षात ठेवावं. गणेशोत्सवातचं कशाला…. भारतामध्ये जे काही सण..  उत्सव वर्षभर साजरा होतात त्यासाठी स्वदेशी गोष्टींचाच वापर करण्यात यावा. अगदी बारा महिने. आपला एक एक रुपया आपण कुठे खर्च करतो याचा विचार करणं हे आपल्या देशाच्या भवितव्यासाठी खूप गरजेचं  आहे, नाही का? सध्याच्या घडामोडी मध्ये या गोष्टीबद्दल सर्वाना या गोष्टीची काळजी घेणं गरजेचं आहे. त वरून ताकभात हे जो मनुष्य ओळखतो त्याला जास्त खोलामध्ये गोष्टी माहिती असतात असं माझं प्रामाणिक मत आहे. 

आज सार्वजनिक गणेशोत्सव म्हणलं कि , डोळ्यासमोर उभे राहतात ते भव्य दिव्य देखावे , ते बघण्यासाठी लोकांची झालेली गर्दी आणि कुठलेही मंडळ असू द्या, आमचे मंडळ किती भारी किंवा आमचं मंडळ एक नंबर हे दाखवण्याचा चालू असलेला सगळ्यांचाच अट्टहास  … आणि कुठल्याही अर्थार्थी संबंध नसणाऱ्या गाण्यावर बेधुंद पणे हात पाय हलवणारी किंवा डोलणारी तरुणाई … एक मेकांशी स्पर्धा करावी पण ती चांगल्या गोष्टीसाठी करावी ,पण हे सगळं करत असताना सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरु केला तो … सर्व लोकांनी एकत्र येऊन समाज प्रबोधन घडावे , लोकांमधील गैर समज दूर व्हावे आणि समाजास बळकटी मिळावी यासाठी सुरु झाला होता हे आपण सगळेचजण किती पटकन विसरतो. 

या सगळ्याला अपवाद म्हणजे काही मंडळ हि समाज उन्नतीसाठी कार्य करतात हे देखील मान्य करायलायाच हवे. महाराष्ट्राची शान म्हणजे ढोल पथक .. पांढरा स्वच्छ झब्बा.पायजमा .. .त्यावर एक फेटा असा मुलांचा पेहराव आणि नऊवारी साडी ,नाकात नथ आणि डोक्यावर फेटा असा मुलींचा पेहराव आणि हातात ढोल ताशा वाजवून जी काही पथकं दिवसभर मन मुग्ध होऊन सादरीकरण करतात त्याला खरंच तोड नाही. 

गणपती हि बुद्धीची आणि कलेची देवता .. सांस्कृतिक कार्यक्रम करताना त्याचे योग्य तसे पालन झाले म्हणजे संस्कृती टिकवून ठेवण्यास मदत होते. भारत देशाची विविधता हि त्याच्या संस्कृतीमुळेच टिकून आहे.

सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरु होऊन १२५ वर्षांपेक्षा जास्त कालावधी लोटला. काळानूरुप त्यामध्ये थोडे फार बदल झाले. गोष्टी सहज उपलब्ध होऊ लागल्या. मंडळांच्या संख्येमध्ये सुद्धा कैक पटीने वाढ झाली.

भक्तांची  बाप्पांवरची श्रद्धा मात्र अगदी अजून तशीच आहे आणि ती तशीच राहील यात तिळमात्र शंका नाही. शेवटी एवढचं  म्हणेन ज्या गोष्टी आपण काळाच्या ओघात विसरतो त्या आठवून पुन्हा एकदा त्याचा श्रीगणेशा करावां. स्वदेशीचा स्वीकार आणि विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार हि गोष्ट शक्य तेवढी अवलंबली जावी अशी इच्छा आहे. आता ज्या गोष्टीला अजून तरी काही पर्याय बाजारात उपलब्ध नाहीत त्यावर विचार करायची जास्त गरज आहे.

त्यासाठी गणपती बाप्पा आपल्याला सद बुद्धी देईलच हि खात्री आहे. 

गणपती बाप्पा मोरया ! 

Categories
महत्वाचे दिवस

गुरु पौर्णिमा अर्थात व्यास पौर्णिमा!

आषाढ महिन्यातील पौर्णिमा म्हणजेच गुरु पौर्णिमा. याच पौर्णिमेला व्यास पौर्णिमा असेही म्हणतात. याच दिवशी व्यास ऋषींचा जन्म झाला म्हणून हा दिवस व्यास पौर्णिमा म्हणून देखील ओळखला जातो. राणी सत्यवती आणि पराशर ऋषी हे त्यांचे माता आणि पिता. व्यास ऋषींनी वेदांतील ज्ञानाचे विभाजन करून ते चार प्रकारात समाविष्ट केले.साम वेद, यजुर्वेद, ऋग्वेद, अथर्व वेद . त्यांनी वेदाचे विभाजन केले आणि प्रत्येक व्यक्तीला ते अध्ययन करण्यास सोपे होईल याची काळजी घेतली. म्हणूनच त्यांना वेद व्यास असेही म्हणले जाते. तसेच व्यास ऋषींनी १८ पुराण आणि महा-ग्रंथ महाभारताची निर्मिती केली. श्री गणेश यांना त्यांनी महाभारत लिहिण्यास मदत करावी अशी विनंती केली. त्यानुसार वेद व्यास ऋषींनी महाभारताचे वर्णन केले आणि श्री गणेशांनी महाभारताचे लिखाण केले. महाभारतातील घटनांना त्यांनी खूप जवळून अनुभवले होते. याशिवाय महर्षी वेद व्यास हे त्रिकालदर्शी आहेत असेही मानले जाते. किंबहुना ते श्री विष्णूंचा अवतार आहेत असेही मानले जाते. महर्षी व्यासांनी प्रत्येक शिष्यास सखोल ज्ञान मिळेल आणि ज्ञान ग्रहण करण्यास सुलभ सोयीचे होईल, याचा किती सखोल अभ्यास आणि विचार तेव्हा केला हेच दिसून येते. भारतीय संस्कृतीचे मूलाधार आणि शिल्पकार महर्षी वेद व्यास हेच आहेत. महाभारतातील धर्मशास्त्र, नीतिशास्त्र, मानसशास्त्र आणि व्यवहारशास्त्र  हे आजच्या काळातही तंतोतंत लागू पडतं. महर्षी वेद व्यास यांना आद्य गुरु मानलं जातं म्हणूनच गुरु पौर्णिमा हा दिवस व्यास पौर्णिमा म्हणून देखील साजरा केला जातो.

आजच्या  काळात पूर्वीसारखे गुरुकुल नाहीत. आता शिक्षण घेणं खूपच सोयीचं झालं आहे. तरीदेखील आपल्या आयुष्यातील गुरु आपल्याला योग्य ते मार्गदर्शन करतातच. आपला आजूबाजूलाच इतकी माणसं  अविरतपणे वावरत असतात कि, त्यातले किती लोक खरे आणि किती लोक खोटे हेच आपल्या लवकर लक्षात येत नाही. मग अश्यावेळी काय करायचं? आपले गुरु कोण? हे कसे बरे आपल्या लक्षात येईल. आपले गुरु आपल्याला कायमच  योग्य ते मार्ग दर्शन करतात, चूक झाली तर शिक्षाही करतात. पण कुठलेही गुरु आपल्याला आपले सत्कर्म करण्यापासून अडवत नाहीत. जशी आपली आई आपल्याला अगदी बालपणापासून सांभाळते, योग्य ती काळजी घेते. मार्गदर्शन करते आणि वेळ आल्यास फटकेही देते. त्याचप्रमाणे आपल्या आयुष्यातील गुरु आपल्याला दिशा दर्शन करत असतात. म्हणूनच आपल्या आयुष्यातील पहिला गुरु हि आपली आईच असते. 
महाभारताच्या युद्ध प्रसंगी जेव्हा अर्जुनासमोर शत्रूपक्षामध्ये जेव्हा त्याचेच आप्त, स्वकीय ,गुरुजन उभे राहतात आणि अर्जुन विवंचनेत पडतो “मी हे युद्ध कसे करू”? तेव्हा अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करणारे श्रीकृष्ण त्याचे मार्गदर्शन करतात.
“तू तुझे कर्तव्य कर. त्याचे परिणाम काय होतील? मला माझ्या कृतीचे काय फळ मिळेल याची चिंता करू नकोस”, तू तुझे कर्तव्य कर. व्यक्तिगत विचार न करता प्रजेसाठी आणि प्रजेच्या कल्याणासाठी तू हे धर्मयुद्ध कर. असा संदेश स्वतः श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिला.
काही गुरु आणि शिष्य यांच्याबद्दल बोलावे आणि लिहावे तेवढे कमीच आहे. मग ते श्रीकृष्ण आणि सांदिपनी ऋषी असो, नाहीतर अगदी एकलव्य आणि द्रोणाचार्य. द्रोणाचार्य हे एकालव्यांचे मानस गुरु होते. निवृत्तीनाथ हे ज्ञानदेवांचे गुरु. 

आज काल सगळंच online झाल्याने बरेच जण  online चं शुभेच्छा पण देतात. पावसामध्ये भिजल्याशिवाय पावसाचा आनंद मिळेल का? चिखलात पाय रुतला तरच, रुतलेला पाय कसा काढावा? हे ज्ञान आपल्याला मिळेल नाही का? सगळ्याच गोष्ष्टींचे ज्ञान घरी बसून मिळतेच असे नाही. ज्ञान घेण्यासाठी शिष्याची तळमळ किती आहे? याची परीक्षा देखील गुरु घेतात, म्हणून तर आपल्या आयुष्यात सुख दुःख येतात. तुम्ही आलेल्या संकटाना कसे सामोरे जाता. त्यामध्ये तुमची तुमच्या गुरुप्रती असणारी श्रद्धा हीच तुम्हाला तारून नेत असते. आजूबाजूला रोज लाखो अनुभव घेत आपण जगत असतो, म्हणून बरेच जण अनुभव घेत घेत शहाणे होत असतात. पण खरा शिष्य तोच असतो जो लाखो संकट आली तरी आपल्या गुरुप्रती असणारी श्रद्धा आणि विश्वास तसाच कायम ठेवतो. 
म्हणून तर साई बाबांच्या देवळात गेलात तर “श्रद्धा” आणि “सबुरी” हे दोन्ही शब्द तुमच्या दृष्टीस पडतात.
श्री स्वामी समर्थ कायमच सांगतात “भिऊ नकोस मी तुझ्या पाठीशी आहे”.

Categories
संस्कार

योगिनी भिल्लीण शबरी

श्रीरामांना व लक्ष्मणांना उष्टी बोरं प्रेमाने आणि आदराने खाऊ घातली. ती शबरी तुम्हाला ठाऊक असेलच. हो ना!  पण ही शबरी कोण होती. चला तर मग तिचीच सर्वांना न माहीत असलेली गोष्ट.

शबर राजाची कन्या शबरी. भिल्ल समाजाचे मुख्य म्हणजेच शबर राजा, आपल्या कुटुंबा बरोबर जंगलात राहत असतो. एके दिवशी शबरीचे बाबा घरी छोटंसं बोकड घेऊन येतात. थोड्याच दिवसात शबरीची आणि बोकडाची एकदम घट्ट मैत्री जमते. आठ-दहा वर्षांची शबरी त्या बोकडा बरोबर छान रमत असते. त्याच्या बरोबर खेळत असते, त्याचं सर्व प्रेमाने करत असते. दोघांनाही एकमेकांचा लळा लागलेला असतो. लहानश्या शबरीचे तिच्या वडिलांनी लग्न ठरवलेले असते. काही दिवसांनी तिच्या आईकडून तिला कळले की, तुझ्या लग्नात या बोकडाचा बळी द्यायचा आहे. त्यासाठी ते बोकड येथे आणलेले आहे. एवढ्याश्या शबरीचा जीव कळवळला. ती धावत आपल्या वडिलांकडे गेली त्यांना विनवणी करू लागली. ती वडिलांना म्हणाली “असे करू नका. माझ्या लग्नात या मुक्या जनावराला मारू नका.” पण छे वडील काही ऐकायलाच तयार नाहीत. हा तर भिल्लांच्या  प्रतिष्ठेचा प्रश्न. मीच भिल्लांचा प्रमुख, मीच नियम कसे मोडणार असा त्यांचा समज.

शबरीला तर, इकडे आड तिकडे विहीर. काय करायचं? त्या चिमुकलीने खुप विचार केला. तिच्या मनात आलं की, जर आपलं लग्नच झालं नाही तर, हे बोकड काही कापले जाणार नाही. त्या क्षणी रात्रीच्या वेळी ती लगेचच घरातून निघून गेली. भिल्लींणच ती त्यामुळे जंगलातील रस्ते तिला खडान्खडा माहीत होते. रस्ता माहित होता पण कुठे जायचं ते माहीत नव्हतं.

चालत चालत ती मातंग ऋषींच्या आश्रमात पोहोचली. तिची सर्व कथा तिने मातंग ऋषींना सांगितली. तिच्यात असलेली करुणा मातंग ऋषींनी ओळखली. त्यांनी शबरीला त्यांच्या आश्रमात राहायचे स्थान दिले. नुसती ती तिथे राहिली नाही तर, मातंग ऋषींनी तिला ज्ञानसंपन्न केले. त्यांनी दिलेल्या योग सामर्थ्याने तिच्यात परिपूर्णता आली. खऱ्या अर्थाने ती योगिनी झाली. मातंग ऋषींनी तिला प्रभू श्रीरामांचे तुझ्याकडे येणे होईल असे सांगितले होते . त्यानंतर शबरी रोज न चुकता नित्यनियमाने आपली झोपडी झाडून व पुसून स्वच्छ ठेवीत असे. आपल्या मातंग ऋषींच्या वचनाप्रमाणे प्रभू रामचंद्र कधीतरी आपल्याला भेटावयास येतील. या एका आशेवर तिने आपलं जीवन व्यतीत केलं. असे शबरीने अनेक वर्षे करीत होती .

पुढे वयोवृद्ध झाल्यावर ती श्रीरामांना भेटली. ती नुसती अज्ञानी भिल्लींण म्हणून नाही, तर एक योगिनी म्हणून! नुसती उष्टी बोरं तिने श्रीरामांना दिली नाहीत तर…

कंद मूल फल सुरस अति दिए राम कहुँ आनि ।

प्रेम सहित प्रभू खाए बारंबार बखानि ।।३४।।

(तुलसीदास विरचित, श्रीरामचरित्रमानस, अरण्यकाण्ड, श्लोक चौतिसावा.)

तिने अत्यंत रसाळ आणि स्वादिष्ट कंद, मूल, फळे आणून श्रीरामांना दिली. प्रभूंनी वारंवार प्रशंसा करीत ती प्रेमाने खाल्ली.।।३४।।

त्यानंतर तिनेच श्रीरामांना आणि लक्ष्मणाला पंपा सरोवरास जाण्यास सांगितले.( पंपा सरोवर म्हणजे आत्ताचे हम्पी. त्याच्याजवळ कोप्पल जिल्हा आहे, राज्य कर्नाटक तिथे हे सरोवर आहे.) हे सर्व सांगून तिने श्रीरामांचे मुखदर्शन करून त्यांचे चरणकमल हृदयात धारण केले आणि योगअग्नी ने देहत्याग( स्वतःच्या योगसामर्थ्याने अग्नी निर्माण करून देह अग्नीला समर्पित केला.) केला.

Baby photo created by freepik – www.freepik.com

Categories
संस्कार

भव्यसिंदूर लेपना हनुमान

दिनानाथा हरी रूपा सुंदरा जगदंतरा।पातालदेवताहंता भव्यसिंदूर लेपना ।।३।।

( समर्थ रामदास स्वामी विरचित श्री मारुती स्तोत्र, श्लोक तिसरा.)

जो दीन भक्तांचा, गरिबांचा पालन करणारा आहे. हरिकृपा म्हणजेच जो श्रीरामाचा सेवक आहे. जो सुंदर देखणा आहे. जगदंतरा याचा अर्थ जो पारलौकिक (परलोक)आहे. पातळातल्या दुष्ट शक्तींचा नाश करणारा पातालदेवताहंता आहे. जो अंगावर सगळीकडे कुंकूवाचा (सिंदूर) लेप लावलेला आहे. असा आपला सगळ्यांचा लाडका हनुमान बाप्पा. पण हे असं का बरं म्हणत असतील? भव्यसिंदूर लेपना. काय कारण असेल हनुमंताला असे म्हणण्या मागे त्याच्या पाठीमागे सुद्धा कथा आहे.

रावणवधानंतर सर्व मंडळी आयोध्या पोहोचली. श्रीराम राज्याभिषेक झाला आणि रामराज्य सुरू झालं. त्यानंतर सुग्रीव, बिभीषण आपल्या राज्यात परतले पण हनुमान श्रीरामा बरोबर अयोध्येतच राहिला. श्रीरामच त्याचे माता, पिता, गुरु, मित्र सर्वकाही झाले. प्रभूची सेवा हाच त्याचा प्रथम धर्म होता. एके दिवशी तो माता कौसल्या, सुमित्रा आणि कैकेयी यांना जाऊन भेटला आणि म्हणाला “तुम्ही माझ्या प्रभुंना तर लहानपणापासूनच बघता. तर आता तुम्हीच सांगा माझ्या प्रभुंना सगळ्यात जास्त काय आवडतं?” तिन्ही माता हनुमानास म्हणाल्या “आम्ही त्याच्या माता आहोत पण या प्रश्नाचे उत्तर तुला तुझी सीता माता देईल.”

मग हनुमान सीता मातेचे भेटावयास जातो. परत तोच प्रश्न हनुमंत विचारतो “सीता माते माझ्या प्रभुंना काय आवडते? तेव्हा माता म्हणाली “तुझ्या प्रभुंना प्रिय-अप्रिय असे काहीच नाही. त्यांना स्वतःसाठी असे कधीच काही आवडले नाही. श्रीरामांनी नेहमी स्वतःपेक्षा दुसऱ्यांच्या आवडीचा विचार केला. हनुमान परत मनात विचार करू लागला “मग काय करायचं?” तेव्हाच सीता माता कपाळा वरती कुंकू लावत असते. ते पाहून हनुमंताला प्रश्न पडतो “माते हे तू कपाळा वरती कुंकू का लावते आहेस? मग सीता माता त्यास म्हणाली “हे मारुतीराया श्रीरामांशी माझे लग्न झाले आहे ना मग मी त्यांच्या नावाचे कुंकू कपाळावर लावते आणि माझ्या कपाळा वरचे कुंकू पाहून श्रीरामांना खूप आनंद होतो.”

मग काय! मारुतीरायाच्या सुपीक डोक्यात एक कल्पना चमकून जाते. काय बरं असेल ती कल्पना? त्याच्या डोक्यात चक्र फिरू लागतात की, मातेच्या कपाळा वरचे एवढेसे कुंकू पाहून प्रभू आनंदित होतात. अख्खा मीच कुंकूवात न्हाऊन निघालो तर प्रभू खूपच खुश होतील.

त्यानंतर हनुमान बाप्पानी काय केलं असेल! ते तुमच्या लक्षात आलंच असेल. मारुतीराया कुंकवा मध्ये नखशिखांत लेपून आला आणि राज दरबारात श्रीरामांना समोर उभा ठाकला. त्याचे हे रूप पाहून सगळे खो खो हसायला लागले.

ते पाहून हनुमान तिथून निघून गेला. त्याच्या पाठोपाठ प्रभू रामचंद्र सुद्धा गेले. प्रभूंनी त्यास विचारले “हनुमान सगळे तुला हसले तुला वाईट वाटले का?” तेव्हा मारुती त्यांना म्हणाला “हो प्रभू मला वाईट वाटले पण ते सगळे मला हसले म्हणून नाही. माझ्यामुळे तुमचे हसू झाले याचे मला अतिव दुःख आहे.”

हनुमानाची ही निस्सीम भक्ती प्रभुं पर्यंत पोहोचली. म्हणूनच श्रीरामा शिवाय हनुमान नाही आणि हनुमान शिवाय श्रीराम नाही. त्यासाठीच आपण म्हणतो ना –

रामदासीं अग्रगण्य कपिकुळासि  मंडणू।रामरुपी अंतरात्मा दर्शने  दोष नासती।।१७।।

( समर्थ रामदास स्वामी विरचित श्री मारुती स्तोत्र, श्लोक सतरावा. )